Niższe zużycie energii nie zawsze oznacza niższe rachunki.
„Czyste Powietrze” potrzebuje nowych kryteriów wsparcia
Rys. 1. Roczny koszt zakupu paliwa lub energii na c.o. i przygotowanie c.w.u. przed modernizacją i po niej, zależnie od źródła ciepła. Przyjęto ceny paliw i energii z III kwartału 2026 r. (analizy POBE i PAS). Dla kotłów zastosowano sprawności przyjęte w modelu (75% dla węgla i 84% dla pelletu), a dla pomp ciepła sezonowe współczynniki efektywności SCOP dla ogrzewania pomieszczeń, dobrane odpowiednio do typu pompy i temperatury zasilania (55°C) oraz odpowiednią efektywność przygotowania c.w.u. Źródło: PORT PC
Termomodernizacja domu może znacząco ograniczyć zapotrzebowanie na ciepło, ale nie gwarantuje proporcjonalnego spadku kosztów ogrzewania. Jak pokazuje analiza PORT PC, w modelowym budynku ograniczenie zapotrzebowania na energię do ogrzewania o 43% i wymiana kotła węglowego na urządzenie na pellet przynoszą zaledwie 11,4% oszczędności w rocznych wydatkach na ogrzewanie i przygotowanie ciepłej wody użytkowej. W przypadku zastosowania pompy ciepła klasy A+++ oszczędności mogą sięgnąć 61–63%. Dlatego PORT PC postuluje zmiany w programie „Czyste Powietrze”. Wsparcie powinno w większym stopniu premiować rzeczywistą efektywność energetyczną urządzeń, a beneficjenci powinni otrzymywać jeszcze przed inwestycją porównanie prognozowanych kosztów eksploatacji różnych systemów grzewczych.
Zobacz także
Redakcja EkspertBudowlany.pl Wygodny i oszczędny dom – jakie korzyści daje integracja smart home, pompy ciepła i fotowoltaiki?
Wymarzony dom to nie tylko estetyczne wnętrza i funkcjonalna przestrzeń. Coraz częściej szukamy rozwiązań, które zapewnią również komfort i niskie koszty eksploatacji. Nowoczesne źródła ciepła, dobre ocieplenie...
Wymarzony dom to nie tylko estetyczne wnętrza i funkcjonalna przestrzeń. Coraz częściej szukamy rozwiązań, które zapewnią również komfort i niskie koszty eksploatacji. Nowoczesne źródła ciepła, dobre ocieplenie budynku oraz systemy smart home to tylko część układanki. Dopiero ich integracja pozwala w pełni wykorzystać potencjał energooszczędnych technologii. Jak zaplanować dom przyszłości – wygodny, ekologiczny i ekonomiczny?
Redakcja EkspertBudowlany.pl Jak najtaniej ogrzać dom?
Najnowsze zestawienie kosztów ogrzewania przygotowane przez ekspertów Porozumienia Branżowego na Rzecz Efektywności Energetycznej POBE pokazuje, że w III kwartale 2026 r. pompy ciepła pozostają jednymi...
Najnowsze zestawienie kosztów ogrzewania przygotowane przez ekspertów Porozumienia Branżowego na Rzecz Efektywności Energetycznej POBE pokazuje, że w III kwartale 2026 r. pompy ciepła pozostają jednymi z najbardziej konkurencyjnych rozwiązań. Dotyczy to nie tylko urządzeń wykorzystujących energię z OZE.
Redakcja EkspertBudowlany.pl Pompy ciepła – skuteczne źródło ogrzewania
W I kwartale 2026 r. można było zaobserwować ożywienie na polskim rynku pomp ciepła. Sprzedaż pomp ciepła do centralnego ogrzewania budynków zwiększyła się rok do roku średnio o 20%1). Dwucyfrowe wzrosty...
W I kwartale 2026 r. można było zaobserwować ożywienie na polskim rynku pomp ciepła. Sprzedaż pomp ciepła do centralnego ogrzewania budynków zwiększyła się rok do roku średnio o 20%1). Dwucyfrowe wzrosty odnotowano przy tym dla wszystkich typów tych urządzeń. Szczególnie duża dynamika charakteryzowała segment gruntowych pomp ciepła – tu wzrost sięgnął 33%.
Porównanie dotyczy modelowego domu o powierzchni 150 m², zamieszkanego przez cztery osoby. Analiza obejmuje zakup paliwa lub energii na potrzeby centralnego ogrzewania (c.o.) i przygotowania ciepłej wody użytkowej (c.w.u.). Nie uwzględnia kosztów inwestycyjnych, serwisowych ani różnic w poziomie obsługi poszczególnych urządzeń. Przedstawione wyniki odnoszą się do przyjętych założeń dotyczących cen energii, parametrów instalacji i sposobu użytkowania budynku.
Przed modernizacją jego zapotrzebowanie na energię użytkową do ogrzewania wynosi 140 kWh/(m²·rok). To charakterystyka budynku typowego dla końca lat 80. lub początku lat 90., wyposażonego w cienką warstwę izolacji ze styropianu, okna dwuszybowe i wentylację grawitacyjną.
Po termomodernizacji, zgodnie z założeniami analizy, zapotrzebowanie na energię użytkową (EU) spada do 80 kWh/(m²·rok). Oznacza to zmniejszenie rocznego zapotrzebowania na ciepło z 21 000 do 12 000 kWh, czyli o około 43%.
Zobacz też: Pellet kontra pompa ciepła. Przy jakiej cenie paliwo może konkurować z prądem?
Termomodernizacja to dopiero pierwszy krok
W poprzednich analizach PORT PC zwracała uwagę na wpływ sezonowej efektywności urządzeń grzewczych oraz cen paliw i energii na koszty ogrzewania. Najnowsze opracowanie pokazuje kolejny, istotny aspekt: jak wybór źródła ciepła i wysokość dofinansowania przekładają się na rzeczywiste korzyści finansowe beneficjentów programu „Czyste Powietrze”.
Wnioski wskazują, że nawet wysoka dotacja i znaczne ograniczenie zapotrzebowania budynku na energię nie gwarantują niskich rachunków w kolejnych latach. Ma to szczególne znaczenie dla gospodarstw domowych zagrożonych ubóstwem energetycznym, dla których koszty eksploatacji systemu grzewczego mogą stanowić poważne obciążenie finansowe.
Wariant wyjściowy zakłada ogrzewanie budynku kotłem węglowym o przyjętej sezonowej sprawności 75%. Po modernizacji porównano trzy rozwiązania: kocioł na pellet klasy 5, powietrzną pompę ciepła typu powietrze–woda oraz gruntową pompę ciepła typu solanka–woda. Oba warianty pomp ciepła należą do klasy energetycznej A+++ dla temperatury zasilania 55°C, odpowiedniej dla analizowanego systemu grzejnikowego.
Istotnym efektem termomodernizacji jest również możliwość obniżenia maksymalnej temperatury zasilania istniejącej instalacji grzejnikowej z 75°C do 55°C bez konieczności wymiany grzejników. W każdym budynku wymaga to jednak indywidualnej weryfikacji mocy grzejników i parametrów instalacji. Dopiero właściwy dobór i regulacja całego systemu pozwalają wykorzystać potencjał pompy ciepła.
Rachunki zależą nie tylko od izolacji, ale także od źródła ciepła
Przy założonych cenach energii i paliw, roczny koszt ogrzewania oraz przygotowania c.w.u. w budynku przed modernizacją, wyposażonym w kocioł węglowy, wynosi 10 988 zł.
Po termomodernizacji wysokość wydatków zależy przede wszystkim od wybranego źródła ciepła:
- Kocioł na pellet: 9 740 zł rocznie, przy cenie pelletu 2262 zł/t.
- Pompa ciepła powietrze–woda: 4279 zł rocznie.
- Pompa ciepła solanka–woda: 4059 zł rocznie.
W obliczeniach dla obu pomp ciepła przyjęto taryfę G12w i średnią cenę energii elektrycznej na poziomie 0,89 zł/kWh.
Porównanie pokazuje, że samo ograniczenie zapotrzebowania budynku na ciepło nie przesądza o wysokości przyszłych rachunków. Równie istotne są sezonowa sprawność urządzenia, rodzaj wykorzystywanej energii oraz jej cena.
W zestawieniu z kotłem pelletowym pompa ciepła powietrze–woda pozwala zaoszczędzić rocznie 5461 zł, a gruntowa pompa ciepła solanka–woda – 5681 zł na zakupie energii.
Warto podkreślić, że w analizie przyjęto wartości sezonowego współczynnika efektywności pomp ciepła (SCOP) z dolnego zakresu klasy A+++. W praktyce, przy odpowiednio zaprojektowanej i wykonanej instalacji, koszty eksploatacji mogą być jeszcze niższe.
Dodatkowe oszczędności można uzyskać dzięki odpowiedniemu wykorzystaniu taryfy G12w, szczególnie podczas przygotowywania ciepłej wody użytkowej. Przykładowo, obniżenie przyjętej średniej ceny energii elektrycznej z 0,89 do około 0,65 zł/kWh pozwala zmniejszyć roczny koszt przygotowania c.w.u. w wariancie z pompą powietrze–woda z 1010 do około 738 zł.
Beneficjent powinien znać przyszłe rachunki jeszcze przed inwestycją
Jednym z istotnych problemów programu „Czyste Powietrze” jest brak obowiązku przedstawiania beneficjentom czytelnego porównania przewidywanych kosztów ogrzewania dla różnych technologii.
Informacja o zapotrzebowaniu budynku na energię użytkową oraz wysokości możliwej dotacji nie wystarcza, aby podjąć świadomą decyzję inwestycyjną. Właściciel domu powinien wiedzieć nie tylko, ile otrzyma dofinansowania, ale przede wszystkim, ile będzie kosztowało ogrzewanie budynku i przygotowanie ciepłej wody po zakończeniu modernizacji.
Istotna jest również wysokość wkładu własnego oraz czas potrzebny na odzyskanie dodatkowych nakładów inwestycyjnych. Dlatego program powinien zapewniać beneficjentom profesjonalne doradztwo oparte na porównawczej analizie kosztów.
PORT PC postuluje, aby w ramach audytu energetycznego i doradztwa, każdy beneficjent otrzymywał zestawienie prognozowanych rocznych kosztów ogrzewania i przygotowania c.w.u. dla dostępnych wariantów modernizacji. Analiza powinna uwzględniać:
- zapotrzebowanie budynku na ciepło;
- sezonową efektywność urządzeń grzewczych;
- temperaturę pracy instalacji centralnego ogrzewania;
- dostępną taryfę energetyczną;
- aktualne ceny paliw i energii;
- wysokość dotacji, VAT i rzeczywisty wkład własny inwestora;
- prosty okres zwrotu dodatkowych nakładów inwestycyjnych.
Ze względu na zmienność cen energii i paliw warto dodatkowo prezentować co najmniej dwa scenariusze przyszłych kosztów eksploatacji. Pozwoliłoby to inwestorom lepiej ocenić ryzyko związane z wyborem konkretnej technologii.
Wyższa dotacja może oznaczać szybki zwrot dodatkowych nakładów
Znaczenie takiego porównania dobrze ilustruje analiza opłacalności inwestycji.
Przy poziomie dofinansowania wynoszącym 70%, dodatkowy wydatek beneficjenta na zakup pompy ciepła powietrze–woda w porównaniu z kotłem pelletowym, z uwzględnieniem 8% VAT, wynosi 5586 zł. Roczne oszczędności na zakupie energii sięgają natomiast 5461 zł. Oznacza to, że dodatkowy nakład może zwrócić się w około rok.
Przy dofinansowaniu na poziomie 40% okres ten wydłuża się do około 1,8 roku.
Analizowany budynek nie kwalifikuje się do najwyższego, 100-procentowego poziomu wsparcia, ponieważ jego początkowe zapotrzebowanie na energię użytkową wynosi 140 kWh/(m²·rok) i nie spełnia przyjętego kryterium energetycznego. Jednak już przy wartości 141 kWh/(m²·rok), przy spełnieniu pozostałych warunków programu, takie dofinansowanie może być dostępne.
W tym wariancie prosty okres zwrotu dodatkowego wydatku na pompę ciepła względem kotła na pellet, wynikającego z różnicy w kwocie VAT, wyniósłby zaledwie 0,2 roku dla pompy powietrze–woda i 0,6 roku dla pompy solanka–woda.
Są to informacje, które mogą istotnie wpłynąć na wybór technologii przez inwestora. Nie można ich jednak wywnioskować wyłącznie z wysokości dotacji czy wskaźnika zapotrzebowania budynku na energię użytkową.
Brak takiego porównania jest szczególnie niekorzystny dla gospodarstw o niższych dochodach. W połączeniu z długotrwałymi problemami dotyczącymi rynku pelletu, na które zwracał uwagę UOKiK, może prowadzić do sytuacji, w której publiczne środki finansują inwestycje generujące wysokie koszty późniejszej eksploatacji.
W kalkulacji przyjęto modelowe koszty inwestycji netto odpowiadające maksymalnym kosztom kwalifikowanym do dofinansowania oraz stawkę VAT w wysokości 8%.
Rys. 2. Prosty okres zwrotu zwiększonego wydatku inwestycyjnego beneficjenta (wkładu własnego) na pompę ciepła względem kotła na pellet zależnie od poziomu wsparcia w „Czystym Powietrzu”. Źródło: PORT PC
Nawet tańszy pellet nie eliminuje przewagi pomp ciepła
Czy znaczący spadek cen pelletu mógłby zmienić wyniki analizy? PORT PC sprawdziła również taki scenariusz.
Obniżenie ceny pelletu z 2262 do 1700 zł/t, przy niezmienionych cenach energii elektrycznej, nadal nie eliminuje różnicy w kosztach eksploatacji na korzyść pomp ciepła. Wydłuża jednak czas potrzebny na odzyskanie dodatkowych nakładów inwestycyjnych.
W przypadku pompy ciepła powietrze–woda okres zwrotu wydłużyłby się:
- z około 1 roku do 1,8 roku przy dofinansowaniu 70%;
- z około 1,8 roku do 3,3 roku przy dofinansowaniu 40%.
Dla gruntowej pompy ciepła solanka–woda analogiczne okresy wzrosłyby:
- z 3,0 do 5,2 roku przy dofinansowaniu 70%;
- z 5,3 do 9,3 roku przy dofinansowaniu 40%.
Nawet przy niższej cenie pelletu pompy ciepła zapewniałyby w analizowanym budynku niższe roczne wydatki na ogrzewanie i przygotowanie c.w.u. – o około 3000–3300 zł.
Aby koszty zakupu energii w przypadku kotła pelletowego zrównały się z kosztami eksploatacji pomp ciepła, cena pelletu musiałaby spaść do około 994 zł/t w wariancie z pompą powietrze–woda lub 943 zł/t w przypadku pompy solanka–woda. Oznaczałoby to obniżkę o około 56–58% względem przyjętej ceny 2262 zł/t.
Należy jednak pamiętać, że są to wyniki dla konkretnego modelowego budynku i przyjętych założeń cenowych. Porównanie dotyczy kompletnych wariantów modernizacji, obejmujących zarówno docieplenie budynku, jak i zmianę źródła ciepła. Nie można więc przypisywać całej różnicy w rachunkach wyłącznie termomodernizacji ani automatycznie przenosić wyników na wszystkie budynki.
Jak powinny zmienić się zasady programu „Czyste Powietrze”?
Na podstawie przeprowadzonej analizy PORT PC postuluje, aby program „Czyste Powietrze” w większym stopniu premiował pompy ciepła o najwyższej efektywności energetycznej, czyli klasy A+++.
W przypadku I i II grupy beneficjentów, objętych poziomami dofinansowania do 40% i 70%, oznaczałoby to wyższą intensywność wsparcia dla urządzeń klasy A+++ niż dla urządzeń o niższych klasach efektywności. Podobne rozwiązanie funkcjonowało już w przeszłości, kiedy system dofinansowania premiował bezemisyjność i najwyższą efektywność energetyczną.
W III grupie beneficjentów, uprawnionej do wsparcia do 100%, należałoby natomiast odpowiednio ustalić limity kosztów kwalifikowanych, tak aby umożliwiały wybór najbardziej efektywnych urządzeń.
Celem programu nie powinno być wyłącznie finansowanie wymiany starego źródła ciepła, ale przede wszystkim trwałe ograniczanie wydatków gospodarstw domowych na ogrzewanie.
Istotne jest również właściwe określanie klasy energetycznej urządzenia. Powinna być ona oceniana przy temperaturze pracy odpowiadającej rzeczywistym parametrom modernizowanej instalacji. W analizowanym przypadku z grzejnikami klasa A+++ odnosi się do temperatury zasilania 55°C, a nie 35°C.
Jednocześnie preferowanie urządzeń o najwyższej efektywności musi iść w parze z prawidłowym doborem, montażem i regulacją całego systemu grzewczego. Sama etykieta energetyczna nie gwarantuje bowiem niskich rachunków.
Efektywność energetyczna powinna oznaczać również niższe rachunki
Zasada „efektywność energetyczna przede wszystkim” powinna obejmować dwa równorzędne działania: ograniczanie strat ciepła w budynku oraz maksymalizowanie efektywności wykorzystania kupowanej energii.
Przedstawiona analiza pokazuje, że nawet ograniczenie zapotrzebowania na ciepło o ponad 40% nie musi oznaczać podobnego spadku kosztów ogrzewania. Ostateczny efekt finansowy zależy również od wybranego źródła ciepła, jego sezonowej sprawności oraz cen paliw i energii.
Dlatego PORT PC postuluje wprowadzenie do programu „Czyste Powietrze” obowiązku przedstawiania beneficjentom porównawczych prognoz rocznych kosztów ogrzewania i przygotowania c.w.u. przed modernizacją oraz po jej zakończeniu, z uwzględnieniem różnych dostępnych technologii.
Rozwiązanie powinno obejmować wszystkie grupy beneficjentów, choć szczególne znaczenie ma dla gospodarstw o niższych dochodach, dla których wysokość i przewidywalność rachunków za energię są podstawowym elementem bezpieczeństwa finansowego.
Takie podejście pozwoliłoby lepiej chronić mieszkańców przed wysokimi kosztami eksploatacji, a jednocześnie zwiększyć efektywność wykorzystania środków publicznych.
O sukcesie programu „Czyste Powietrze” nie powinna decydować wyłącznie liczba przeprowadzonych modernizacji czy wysokość przyznanych dotacji. Równie ważne, a z perspektywy beneficjenta najważniejsze, powinny być rzeczywiste oszczędności energii i pieniędzy.
„Sukcesem „Czystego Powietrza” nie jest samo wykonanie termomodernizacji czy wymiana urządzenia. Sukcesem jest dom, który po modernizacji zużywa mniej kupowanej energii, a jego mieszkańcy mają niższe i bardziej przewidywalne rachunki. Właśnie taki efekt powinien przesądzać o kierunku publicznego wsparcia" – podsumowuje Paweł Lachman, prezes PORT PC.
Źródło: PORT PC
