Systemy ociepleń ETICS – warstwa zbrojona, dobór i aplikacja tynków

W artykule:

• Wykonanie warstwy zbrojonej
• Rodzaje tynków elewacyjnych i sposoby ich nakładania
• Dobór koloru tynku na elewacji
• Urządzenia do aplikacji tynków elewacyjnych
• Tynki modelowane
• Tynki mozaikowe

Wykonanie warstwy zbrojonej

Przed przystąpieniem do wykonania warstwy zbrojonej, należy wykonać wszystkie obróbki miejsc szczególnych elewacji, czyli obróbki elementów architektonicznych i konstrukcyjnych, takich jak: dylatacje, naroża i nadproża, otwory okienne i drzwiowe, spody płyt balkonowych, boniowania. Wszystkie istniejące szczeliny dylatacyjne w ocieplanej ścianie budynku powinny być powtórzone w warstwie ocieplającej.

Istotne jest też wykonanie dodatkowego zbrojenia przy narożach okien, drzwi oraz innych otworów elewacji. W celu zabezpieczenia przed zwiększonymi naprężeniami, powyżej i poniżej krawędzi otworów, na warstwę materiału termoizolacyjnego naklejamy pod kątem 45° paski siatki zbrojącej z włókna szklanego o wymiarach minimum 20×35 cm.

Podstawowym zadaniem warstwy zbrojonej jest ochrona materiału termoizolacyjnego oraz kompensowanie powstających w wierzchnich warstwach ocieplenia naprężeń termicznych i obciążeń dynamicznych, wywołanych różnymi czynnikami. Przed rozpoczęciem wykonywania warstwy zbrojonej całą powierzchnię umocowanych płyt styropianowych należy dokładnie wyrównać przez przetarcie papierem ściernym lub tarką metalową.

Do wykonywania warstwy zbrojonej podchodzimy po kołkowaniu płyt. Płyty izolacji z EPS i XPS powinny być przeszlifowane przed zatapianiem siatki. Powierzchnia płyt z wełny powinna być jedynie odpylona.

Zatapianie siatki. Czynność zatapiania siatki należy wykonać za pomocą odpowiedniego kleju do siatki (tabela), rozpoczynając od góry ściany. Warstwę zbrojoną wykonuje się poprzez równomierne nałożenie kleju na płytach z termoizolacji pacą zębatą o rozmiarze zębów 6–10 mm, a następnie rozłożenie siatki zbrojącej i wtopienie jej poprzez szpachlowanie na gładko gładką stroną pacy. Ważne jest, aby siatka zbrojąca w żadnym miejscu nie przylegała bezpośrednio do płyt, była niewidoczna i całkowicie zatopiona w kleju. Prawidłowo wykonana warstwa zbrojona będzie miała grubość ok. 3–4 mm (z tego powodu najlepsza paca będzie ta z zębami 6 mm). Siatkę należy układać na zakład o szerokości minimum 10 cm.

Niektórzy wykonawcy w ramach źle pojętej oszczędności czasu aplikują siatkę bez wcześniejszego nałożenia kleju na płyty izolacji. Efekt wizualny po zatopieniu siatki jest w zasadzie taki sam jak przy prawidłowym zatopieniu siatki i nie widać błędów przy takim sposobie. Natomiast w rzeczywistości tak zatopiona siatka tylko w niewielkim stopniu trzyma się płyt – przyczepność warstwy zbrojonej do izolacji przy takim sposobie jest drastycznie mniejsza, co przy użytkowaniu elewacji bardzo szybko skutkuje odspajaniem się warstwy zbrojonej od płyt izolacji termicznej.

W części parterowej, a także na cokołach (jeżeli są ocieplane), w celu zwiększenia odporności na uszkodzenia mechaniczne, warto zastosować dwie warstwy siatki zbrojącej. Przy obróbce cokołu z zastosowaniem listwy startowej, zatopioną siatkę należy obciąć po dolnej krawędzi listwy.

Warto wspomnieć, że czynność aplikacji kleju cementowego do siatki można dokonać również maszynowo, za pomocą odpowiednich agregatów, poprzez równomierne natryśnięcie zaprawy klejącej na powierzchnię termoizolacji. Wykonywane jest to na elewacjach bardzo rzadko. Taki sposób sprawdza się na przykład w przypadku systemów stropowych, przy docieplaniu powierzchni poziomych.

Gruntowanie. Kolejną czynnością jest gruntowanie, które najlepiej, aby było wykonywane nie wcześniej niż po 3 dniach od wykonania warstwy zbrojonej. Czas ten pozwoli na pełne wyschnięcie i odpowiednie stwardnienie kleju w tej warstwie. Dotyczy to w szczególności niskich temperatur, to jest 5–10°C, przy których proces twardnienia w pierwszych kilku dniach przebiega znacznie wolniej. Nie w pełni stwardniała warstwa jest powierzchniowo sucha, ale zawiera w sobie nadmiar wilgoci, który musi zostać usunięty zanim zaczniemy gruntowanie. Zagruntowanie nie w pełni wyschniętej warstwy zbrojonej może w późniejszym etapie, po wykonaniu tynków skutkować wysoleniami na elewacji, a w skrajnych przypadkach nawet odspojeniami tynku.

Warstwę zbrojoną przed gruntowaniem należy przeszlifować w celu wygładzenia powierzchni. Jest to szczególnie istotne w przypadku tynków o fakturze kornika lub też tynków o uziarnieniu 1 mm (niezależnie od faktury), wymagających idealnie równego podłoża. Przy fakturze kornik ziarno rysujące będzie się toczyć podczas fakturowania po warstwie zbrojonej i w przypadku nierównej powierzchni uzyskanie prawidłowej, jednorodnej faktury takiego rodzaju tynków jest niemałym wyzwaniem. Z kolei w przypadku wykonywania bardzo drobnych tynków o uziarnieniu do 1 mm, po ich położeniu nierówności podłoża mogą po prostu być widoczne.

Grunt przed użyciem należy dokładnie wymieszać. Czynność mieszania należy powtarzać w trakcie malowania, tak aby nie powstawał osad na dnie naczynia. Nie należy rozcieńczać go wodą. W zależności od stanu i rodzaju podłoża, grunt można nanosić przy użyciu wałka malarskiego, szczotki malarskiej, pędzla lub metodą natrysku mechanicznego. Czynność gruntowania przy bardzo chłonnych podłożach należy powtórzyć.

Warto nadmienić, że ostatnimi czasy rozwijana jest specyficzna grupa „hydrofobowych” klejów do siatki, które pozwalają na wykonywanie wypraw tynkarskich bez wykonywania gruntowania. Produkty takie mają zarówno swoich zwolenników (głównie z powodu możliwości przyspieszenia prac), jak i przeciwników, którzy argumentują, że wykonanie gruntu zabezpiecza dodatkowo w pewnym stopniu warstwę zbrojoną i ułatwia nanoszenie tynku.

Niezależnie od rodzaju kleju do siatki, w przypadku braku możliwości stosunkowo szybkiego wykonania ostatecznej warstwy (do 3 miesięcy od wykonania warstwy zbrojonej) – to jest wyprawy tynkarskiej na warstwie zbrojonej, oraz gdy zostawiamy niewykończoną tynkiem elewację na okres zimowy, to koniecznie musi być ona zagruntowana. Powłoka gruntu ochroni klej cementowy przez zimę przed jej szybką degradacją w wyniku oddziaływania mechanicznego (uderzenia, otarcia i obicia np. przez grad) oraz zmiennych temperatur. Po takiej dłuższej przerwie elewacja powinna zostać starannie przetarta, oczyszczona i najlepiej ponownie zagrun­towana.

Rodzaje tynków elewacyjnych i sposoby ich nakładania

Tynk elewacyjny stanowi finalną warstwę w systemach ociepleń. Wyprawę tynkarską należy nakładać nie wcześniej niż dobę od pomalowania gruntem, nawet latem, kiedy grunt bardzo szybko wysycha. W warunkach obniżonych temperatur warto odczekać dzień lub dwa dłużej. Nie powinno się wykonywać tynków dekoracyjnych na ścianach bezpośrednio nasłonecznionych lub wilgotnych oraz na podłożu niezagruntowanym (nie dotyczy warstwy zbrojonej wykonanej z kleju „hydrofobowego” umożliwiającego nakładanie tynku bez gruntowania).

Masa tynkarska w postaci gotowej do użycia powinna być dokładnie wymieszana przed użyciem za pomocą mieszarki wolnoobrotowej, w celu ujednolicenia konsystencji w wiaderku.

Tynki mineralne, produkowane w postaci suchej mieszaniny na bazie cementu, wymagają uprzedniego wymieszania z wodą. Suchą mieszankę należy wsypywać stopniowo do pojemnika zawierającego odpowiednią ilość czystej, chłodnej wody, mieszając ręcznie lub mechanicznie za pomocą wolnoobrotowego mieszadła, aż do uzyskania jednorodnej, pozbawionej grudek masy. Następnie tynk należy odstawić na około 5 minut i ponownie dokładnie wymieszać. Każdą partię tynku mineralnego należy przygotowywać dokładnie w taki sam sposób z taką samą ilością wody.

Tynk nanosi się nierdzewną pacą stalową, warstwą o grubości mniej więcej maksymalnego ziarna w tynku. Nie ma potrzeby nakładania grubszej warstwy. Po naniesieniu tynku należy go ściągnąć i wyrównać. Tynk następnie jest zacierany za pomocą pacy plastikowej. Warto wiedzieć, że sposób zacierania tynku musi być jednolity. Jest to istotne w przypadku dużych powierzchni, które często wykańczają różne osoby. Zacieranie, niezależnie od osoby, powinno być wykonywane w tę samą stronę, najczęściej w postaci ruchów okrężnych. Niedopuszczalne jest, rzecz jasna, aby jedna osoba zacierała tynk przez ruchy okrężne, a druga, wykonując pionowe. Jest to szczególnie istotne w przypadku wykonywania faktury typu kornik, ponieważ niejednorodny sposób zacierania jest później widoczny na elewacji.

Ważna jest też właściwa współpraca osób pracujących na elewacji przy wykonywaniu tynków elewacyjnych. Po pierwszej osobie aplikującej tynk na warstwę zbrojoną powinna w pewnym odstępnie (np. 2–3 m) dopiero zaczynać druga osoba. W takim układzie tynk nie spada na głowę od poprzedników i można go „odebrać” na mokro i łączyć. Jak pierwsza ekipa skończy dany pas tynku, to jeszcze warto wrócić na skończony pas. Często jest tak, że jak druga ekipa dokłada tynk, to nadkłada go na łączeniach i trzeba ten nadmiar ściągnąć, a miejsca łączeń odpowiednio dopracować, aby nie było ich widać. Nie można robić jednego pasa tynku i dopiero potem schodzić niżej i robić drugi, ponieważ w takich przypadkach złącza tych pasów będą później widoczne. Tynk w jednym pasie będzie już wstępnie związany, a dokładamy świeży, co potem widać. Zatem podstawowa zasada: powierzchnie należy łączyć metodą „mokre do mokrego”.

Ponadto prace tynkarskie należy prowadzić w sposób ciągły na danej płaszczyźnie, aby uniknąć różnic w strukturze tynku. Jednego pasa tynku nie powinno wykonywać kilka ekip, ponieważ mogą być widoczne pola robione przez daną osobę (np. w wyniku nawet niedużych różnic w sposobie zacierania tynku). Dobrze też jest tak planować prace, aby przerwy technologiczne w nakładaniu wychodziły np. w załamaniach budynku, pod rurami spustowymi czy w miejscach łączenia się różnych kolorów itp.

W przypadku faktury typu baranek fakturowanie wykonuje się praktycznie od razu po nałożeniu tynku. W przypadku faktury kornik warto trochę odczekać po nałożeniu tynku.

Tynki akrylowe szybko wysychają w wyniku odparowania wody z tynku. Z tego względu muszą być koniecznie aplikowane na powierzchnie suche, żeby nie było opisanych wcześniej problemów z wilgocią pod tynkiem. Znikoma paroprzepuszczalność tynku nie pozwala na odparowanie pozostałej wilgoci w warstwie zbrojonej tynku (np. przy nie w pełni wyschniętej powierzchni po deszczu).

Tynki silikonowe, podobnie jak akrylowe, również wysychają w wyniku odparowania wody.

Tynki mineralne wiążą głównie w wyniku reakcji chemicznej (hydratacji cementu), a w późniejszym okresie powierzchniowo ulegają karbonatyzacji (pod wpływem dwutlenku węgla z powietrza), dlatego też wymagają dłuższej pielęgnacji.

Tynki silikatowe (krzemianowe) można stosować tylko na podłoża mineralne, ponieważ zachodzi reakcja chemiczna z podłożem, dlatego też tynk długoterminowo ma bardzo dobrą przyczepność. Jest to tynk szczególnie wrażliwy na niekorzystne warunki i niską temperaturę, dlatego też powinien być nakładany przy co najmniej 8°C, a najlepiej w dużo wyższej.

Niezależnie od rodzaju tynku ważne jest też, aby prace prowadzić przy bezwietrznej pogodzie. Wiatr powoduje przesychanie warstw powierzchniowych tynku, pogarszając ich trwałość już na etapie wykonawstwa.

Bardzo niekorzystne jest też prowadzenie prac przy wysokiej wilgotności powietrza. W takich warunkach tynki bardzo długo schną, np. tynk akrylowy po jednym dniu będzie dalej mokry. Przy szczególnie wrażliwych tynkach, np. silikatowych, możemy mieć do czynienia z wysoleniami na ich powierzchni.

Zaleca się, aby na jednej płaszczyźnie (na przykład na jednej ścianie) nakładać tynk z tej samej szarży produkcyjnej. Unikniemy w ten sposób niewielkich różnic w odcieniu tynku, jakie mogą czasem mieć miejsce z powodu nieznacznych różnic kolorystycznych tynku w różnych wiaderkach. Dotyczy to szczególnie przypadków, kiedy występuje konieczność „domówienia” tynku (jeśli go zabraknie) i jego ponownego wybarwienia w danej stacji barwienia tynku. Takie sytuacje zdarzają się jednak niezmiernie rzadko.

Dobór koloru tynku na elewacji

Warto w tym miejscu wspomnieć o doborze koloru tynku. Tynki elewacyjne (i farby) podlegają różnym niekorzystnym oddziaływaniom (promieniowania słonecznego, opadów i czynników atmosferycznych, oddziaływań mechanicznych, korozji biologicznej, czasem też środków chemicznych itp.). Procesy starzeniowe tych powłok związane są przede wszystkim z oddziaływaniem promieniowania UV. Mogą one być jednak mniej lub bardziej intensywne, w zależności od rodzaju spoiwa oraz jego koloru. Z tego powodu, jeśli zależy nam na elewacji, która nie będzie zbyt szybko blaknąć, należy stosować odpowiednią kolorystykę. Dotyczy to szczególnie tynków (i farb) o ciemnych i intensywnych kolorach.

Tynk elewacyjny (i farba) podczas działania promieniowania słonecznego może pochłaniać dużą ilość energii, której nie może rozproszyć (m.in. ze względu na materiał termoizolacyjny pod wyprawą tynkarską). W takich przypadkach istnieje ryzyko bardzo dużych naprężeń termicznych. Z tego względu zaleca się stosowanie kolorów powłok o odpowiednio wysokiej zdolności odbijania promieniowania. Dlatego też na elewacjach należy unikać, jeśli to możliwe, stosowania wypraw w ciemnej kolorystyce.

Generalnie zalecane są produkty o współczynniku odbicia światła HBW (LRV)1) co najmniej 20, a dla ścian/elewacji południowych i zachodnich za bezpieczny kolor należy przyjąć odcień o HBW (LRV) nawet powyżej 30. W przypadku wskaźnika HBW (LRV) < 20 zaleca się ograniczenie kolorystyki do niewielkiej powierzchni. Pozwoli to uniknąć w przyszłości nadmiernego nagrzewania się powierzchni (im ciemniejszy kolor tynku, tym ten tynk nagrzewa się szybciej), a w konsekwencji zarówno blaknięcia koloru, jak i możliwości pojawienia się mikrospękań, co z kolei przyspiesza degradację tynku podczas jego użytkowania.

Tynki elewacyjne w ciemnym kolorze potrafią nagrzać się do temperatury przewyższającej 70°C. Gwałtowna burza potrafi schłodzić powierzchnię tynku o ok. 50°C w ciągu kilku minut, powodując szokową zmianę temperatury. W zimie z kolei po nocy, podczas której często mamy ujemną temperaturę powłoki elewacyjnej, po wschodzie słońca nagrzewa się ona o kilkanaście stopni, przechodząc z temperatury ujemnej w dodatnią.

W przypadku stosowania tynków w ciemnych kolorach przy długotrwałym użytkowaniu elewacji i oddziaływaniach mechanicznych (np. wymywanie i ocieranie w wyniku działania deszczu, rozbryzgów wody, gradu, śniegu itp.) mogą pojawiać się miejsca o jaśniejszym odcieniu. Są one efektem „wycierania się” pigmentu z powłoki farby. Zjawisko to występuje we wszystkich rodzajach farb elewacyjnych niezależnie od producenta. Ma miejsce także na tynkach o jasnej kolorystyce, ale w przypadku jasnych odcieni jest ono praktycznie niezauważalne.

Współczynnik HBW (LRV) rejestruje tylko widzialną część całkowitego promieniowania słonecznego, ale nie rejestruje promieniowania podczerwonego i ultrafioletowego. Dlatego też, przy doborze koloru tynku lub farby elewacyjnej należy uwzględniać ponadto współczynnik TSR2), który lepiej opisuje nagrzewanie powierzchni elewacji. Im wyższy TSR, tym niższe ogrzewanie powierzchni. Kolory aplikowane bez ograniczeń mają TSR ≥ 25.

Przy tworzeniu projektu kolorystycznego i systemu ocieplenia, należy zatem wziąć pod uwagę obie wartości – HBW i TSR. Prowadzone są z powodzeniem prace nad wdrażaniem nowych rozwiązań pigmentowych dla tynków i farb, pozwalających na stosowanie tynków ciemnych i o intensywnym zabarwieniu (HBW < 20), ale mimo to odpornych na wysoką temperaturę i wahania termiczne. Z tego względu aktualne wytyczne dotyczące korelacji współczynników HBW (LRV) oraz TSR dla tynków (i farb) elewacyjnych są następujące:

• HBW (LRV) ≥ 20 – stosowanie kolorystyki bez ograniczeń,
• HBW (LRV) < 20 – ograniczenie kolorystyki do niewielkich powierzchni,
• HBW (LRV) < 20 oraz ≥ TSR 25 – stosowanie kolorystyki bez ograniczeń.

Oczywiście gust inwestora może być różny. Intensywne kolory mogą być stosowane na elewacjach, ale po pierwsze, najlepiej je stosować na stronach nienasłonecznionych, a po drugie, należy się liczyć z tym, że podlegać mogą intensywniejszym procesom starzeniowym i blaknięciu niż w przypadku elewacji wykończonych tynkami (lub farbami) „pastelowymi”, o znacząco mniej intensywnym, jaśniejszym odcieniu.

Tynki elewacyjne mogą być również wykonywane poprzez natrysk na warstwę zbrojoną za pomocą odpowiednich urządzeń. Praktykuje się to głównie na większych powierzchniach, z tego względu, że przygotowanie i zabezpieczenie powierzchni miejsc szczególnych (np. okna, drzwi itp.) w celu ich ochrony przed natryskiwanym tynkiem, jest dość czasochłonne.

Nakładanie tynków poprzez natrysk znacz­nie przyspiesza wykonanie elewacyjnych wypraw tynkarskich. Ponadto tynki natryskiwane nie posiadają wad, które mogą mieć miejsce w przypadku nieprawidłowego wykonawstwa tynków nakładanych ręcznie i fakturowanych, to jest przede wszystkim widocznych połączeń pomiędzy poszczególnymi polami roboczymi. Nie ma też konieczności wykonywania jakichkolwiek poprawek na elewacji. Uzyskiwany dzięki tej metodzie nakładania efekt wizualny daje specyficzną, równomierną fakturę tzw. ostrego baranka. Wynika to z tego, że w tej technologii stosowane są wyłącznie tynki o fakturze baranek, których nie fakturuje się – faktura tynku po natryśnięciu jest nieco inna, bardziej „ostra” – to kwestia wyboru/gustu inwestora. Tynki takie natryskuje się z reguły o konsystencji nieznacznie rzadszej niż w przypadku obróbki ręcznej pacą. Z tego względu, jeśli to konieczne, należy dodać do tynku pewną, dopuszczalną przy takim zastosowaniu przez producenta, ilość wody i dokładnie go wymieszać przed użyciem.

Urządzenia do aplikacji tynków elewacyjnych

Istnieje kilka rodzajów urządzeń, za pomocą których takie tynki można natryskiwać:

• pistolet pneumatyczny (lub podobne małe agregaty), z lejkiem na materiał,
• różnego rodzaju pompy ślimakowe,
• agregaty malarskie.

W przypadku pistoletu pneumatycznego z lejkiem stosuje się wymienne dysze, którymi natryskiwany jest dany materiał, w zależności od jego uziarnienia czy faktury, jaką chcemy uzyskać na ścianie. Lejek stanowi pojemnik o pojemności zazwyczaj do 5 kg materiału. To są urządzenia nieskomplikowane o niedużej wydajności, ale z pewnością znacząco wyższej niż w przypadku aplikacji ręcznej. Doskonale się sprawdzają przy tynkach mokrych (w tym mozaikowych) i gruntach. Nie wszystkie tynki mineralne mogą być tak aplikowane. Najczęściej tylko te o fakturze baranek i o uziarnieniu najlepiej do 1,5 mm (maks. 2 mm). W przypadku nadmiernych ilości grubego ziarna w tynkach ziarna takie klinują się w dyszy. Należy zachowywać jednolitą gęstość materiału wlewanego do leja, żeby uzyskać równomierną fakturę tynku na ścianie.

Średnica dyszy natryskowej powinna być kilkukrotnie większa od średnicy maksymalnego ziarna (najczęściej ok. 4 razy). Każde urządzenie wymaga odpowiedniej regulacji zarówno w zakresie prędkości podawania materiału, jak i ciśnienia rozpryskowego, w zależności od stosowanego materiału. Ważne jest otrzymanie powierzchni z równomiernie narzuconym tynkiem.

Urządzenia w postaci pomp ślimakowych są bardziej zaawansowane technologicznie, zautomatyzowane. Są to specjalne agregaty wyposażone w zbiornik mieszczący najczęściej ok. 25 kg produktu. Tynk podawany jest poprzez pompę ślimakową wężem do lancy natryskowej, a natrysk tynku na ścianę, podobnie jak w przypadku pistoletu z lejkiem, następuje w wyniku działania sprężonego powietrza podawanego do końcówki dyszy natryskowej. Agregaty te różnią się wydajnością, w zależności od silnika i kompresora, a także sposobem natryskiwania (wynikającym z innej budowy dyszy natryskującej materiał) i są stosunkowo wygodne w obsłudze. Dostępne są też w tej grupie bardzo duże maszyny, za pomocą których można również natryskiwać klej do siatki, ale stosowane są rzadko.

Potencjalnie niektóre tynki (o maksymalnym uziarnieniu 1 mm) mogą być również aplikowane za pomocą niektórych agregatów malarskich. Urządzenia takie przeznaczone są jednak raczej do farb i gruntów bez wypełniaczy w postaci drobnoziarnistego kruszywa.

Warto nadmienić, że prace związane z natryskiem mechanicznym warstwy dekoracyjnej powinna prowadzić osoba odpowiednio przeszkolona. Względy BHP wymagają stosowania odpowiednich ubrań ochronnych, a w szczególności okularów ochronnych.

Tynki modelowane

Specyficzną grupę tynków elewacyjnych stanowią tynki modelowane. Są to tynki, które po odpowiedniej obróbce pozwalają na uzyskanie nietypowej faktury wyprawy tynkarskiej, imitującej różnego rodzaju materiały: beton, drewno, cegłę itp. Nazwa tynku „modelowany” – wynika z możliwości kreatywnego modelowania powierzchni tynku, która w zależności od sposobu obróbki każdorazowo może być inna.

Tynki modelowane, w zależności od produktu i producenta, mogą być nakładane albo bezpośrednio na warstwę zbrojoną, albo też na warstwę tynku cienkowarstwowego dekoracyjnego (najlepiej o maks. uziarnieniu 1–1,5 mm). Najczęściej jednak nakłada się je na zagruntowaną odpowiednim gruntem warstwę zbrojoną.

Masę tynkarską o fakturze modelowanej nakłada się tak jak typowy tynk elewacyjny, to jest za pomocą kielni lub pacy ze stali nierdzewnej (w zależności od produktu), w warstwie o grubości zalecanej przez producenta (zazwyczaj od 1 do nawet 5 mm, w zależności od efektu, jaki chcemy uzyskać). Docelowa faktura tynku może być różna w zależności od wyrobu, efektu dekoracyjnego i producenta. Uzyskuje się ją zwykle poprzez modelowanie tynku za pomocą odpowiedniej pacy metalowej (tzw. weneckiej), wałka lub też gąbką. Możliwe jest też wykorzystanie do fakturowania innych narzędzi (np. szpachelki, szczotki itp.) oraz aplikację techniką natryskową.

Efekt betonu (i inne efekty o fakturze gładkiej) uzyskuje się poprzez nałożenie masy w dwóch warstwach. Najpierw nakłada się pierwszą warstwę tzw. wyrównującą, nakładając ją w warstwie o grubości odpowiadającej jej uziarnieniu, tj. najczęściej 1 do 1,5 mm i wygładzając. Druga warstwa nakładana jest dopiero po wstępnym związaniu pierwszej warstwy, najczęściej po kilkunastu godzinach (najlepiej następnego dnia). Ostateczny wzór zależy od naniesionej grubości drugiej warstwy tynku i zastosowanego narzędzia. Można uzyskiwać strukturę o płytszych lub głębszych bruzdach, imitujących powierzchnię surowego betonu, cegły itp. Po nałożeniu drugiej (docelowej) warstwy masy, na jeszcze mokrej powierzchni (po nałożeniu maksymalnie kilku metrów kwadratowych wyprawy tynkarskiej), rozpoczynamy fakturowanie powierzchni tynku.

W przypadku potrzeby uzyskania powierzchni o płytkich wgłębieniach można ją np. rolować sznurkowym wałkiem malarskim (uzyskuje się w ten sposób strukturę z płytkimi wgłębieniami), rolując w różne strony na mokrej powierzchni. Jeśli chcemy uzyskać bardziej wyrazistą strukturę z głębszymi wżerami, docelową fakturę można wykonywać pacą ze stali nierdzewnej (najlepiej typu weneckiego) poprzez przyciskanie miejscowo pacy do powierzchni tynku i jej odrywanie. Po kilku–kilkunastu minutach, kiedy masa delikatnie podeschnie (lekko zmatowieje), wygładzamy tak wyprowadzoną powierzchnię dodatkowo pacą lub szpachelką poprzez przecieranie w różnych kierunkach. Pozostawiamy tynk na ponowne podeschnięcie i w ostatecznym etapie modelujemy powierzchnię tynku pacą stalową, wygładzając go w różnych kierunkach w sposób podobny do prasowania żelazkiem. Aby ułatwić sobie pracę z materiałem, dopuszczalne jest nieznaczne zwilżanie powierzchni tynku przez spryskiwanie wodą za pomocą spryskiwacza, tak aby woda nie ściekała z powierzchni. Modelowanie należy prowadzić w odpowiedni sposób. Nie wolno zbyt mocno dociskać pacy do tynku podczas modelowania.

Specyficzny efekt cegły (naturalnej gładkiej lub też o fakturze starzonej odpowiadającej cegle ręcznie formowanej) uzyskuje się, naklejając uprzednio na zagruntowanej powierzchni podlegającej tynkowaniu specjalne szablony, które po wykonaniu tynku są ściągane, dając efekt przerw odpowiadających wizualnie fugom w murze pomiędzy cegłami.

W celu uzyskania faktury gładkiej cegły, tynk po nałożeniu fakturuje się w specyficzny sposób metalową pacą wenecką, wygładzając tynk w jednym kierunku pod ostrym kątem, a następnie ściągając szablon.

W celu uzyskania faktury starzonej lekko przeschnięty tynk (po ok. 15–30 minutach) fakturuje się za pomocą pędzla, a następnie dodatkowo wygładza pacą wenecką do uzyskania zamierzonego efektu. Nieco inny wizualnie efekt cegły starzonej można uzyskać poprzez bezpośrednie fakturowanie pacą wenecką, bez wcześniejszego udziału pędzla.

Efekt deski z uzyskaniem efektu słojów drewna wizualnie odpowiadającym naturalnemu drewnu uzyskuje się natomiast poprzez odciśnięcie na powierzchni tynku modelowanego specjalnej silikonowej formy, powleczonej uprzednio środkiem antyadhezyjnym. Efekty te można wykonywać na całej lub też części elewacji. Jedna osoba nakłada i dociska szablon, a druga go dociska specjalnym narzędziem i ściąga bez odrywania masy od powierzchni. Efekt łączenia desek można uzyskać, dokładając długą łatę, wzdłuż której żłobi się linię wgłębienia za pomocą rylca, trzonka wałka malarskiego lub innym narzędziem. Odpowiednią kolorystykę, imitującą drewno, otrzymuje się, malując w ostatecznej operacji powierzchnię tynku kolorową bejcą.

Warto w tym miejscu wspomnieć o niezalecanym sposobie wykonywania efektu deski, tj. z pominięciem warstwy tynku modelowanego. Analogiczny wizualnie efekt do standardowego można otrzymać poprzez odciśnięcie formy silikonowej bezpośrednio na warstwie zbrojonej, która po zagruntowaniu (najczęściej już nie systemowym gruntem, lecz standardowym gruntem zmniejszającym i wyrównującym chłonność, bez wypełniacza) jest docelowo malowana kolorową bejcą. Rozwiązanie to nie jest trwałe i już po roku–dwóch latach użytkowania bejca miejscowo będzie się odspajać. Dotyczy to szczególnie przypadków, w których efekt deski wykonywany jest w strefie cokołowej czy też w dolnej części, np. bezpośrednio nad tarasem. Wymaga to częstych napraw i ponownego malowania bejcą. Nie warto…

Niektóre tynki, produkowane w postaci dwuskładnikowej typowej dla tynków mozaikowych, pozwalają na uzyskanie specyficznych efektów na wzór niektórych kamieni naturalnych (np. piaskowiec, bazalt, granit). Masy takie nakłada się w dwóch warstwach. Pierwszą nakłada się ręcznie kielnią lub pacą i wygładza za pomocą pacy metalowej, a drugą (w zależności od produktu i rozwiązań na elewacji, np. bonie) nakłada się ręcznie tak jak pierwszą warstwę lub natryskuje się na wstępnie związaną pierwszą warstwę np. za pomocą pistoletu z lejkiem.

Podobne techniki i ich kombinacje stosuje się w przypadku mas do modelowania faktury odpowiadającej np. efektom metalu, efektom rdzy (tynki z dodatkami miki) itp.

Masy imitujące beton produkowane są najczęściej w kolorze białym i w kilku odcieniach szarości. Masy imitujące inne powierzchnie są produkowane albo w kolorze białym podlegającym barwieniu, albo też w dostępnej u danego producenta palecie barw czy wzorów kolorystycznych.

W przypadku mas tynków modelowanych różnorodną kolorystykę i efekty kolorystyczne wypraw tynkarskich można uzyskać, malując je z wykorzystaniem:

• lazury – są to najczęściej nie w pełni kryjące (laserunkowe) farby lazurujące, uwypuklające/podkreślające otrzymaną fakturę tynku modelowanego, produkowane jako przezroczyste (transparentne) lub w palecie kolorystycznej danego producenta,
• kolorowej bejcy – nakładanej na stwardniały i wyschnięty tynk modelowy (najczęściej do uwypuklenia i nadania odpowiedniej kolorystyki efektu deski/drewna na elewacji), którą po nałożeniu, w zależności od oczekiwanego efektu, pozostawiamy do wyschnięcia lub też przecieramy delikatnie np. za pomocą gąbki lub pacy gumowej.

Różne techniki aplikacji i w zasadzie nieograniczona kolorystyka pozwalają na uzyskanie efektów na wyprawie tynkarskiej wykonanych z tynków modelowanych odpowiadającym materiałom naturalnie występującym lub też wykonanym w naturalny sposób.

Tynki mozaikowe

Tynki mozaikowe występują albo w postaci gotowej do użycia masy, w której znajduje się już kompozycja kolorowych kruszyw, albo też w postaci dwuskładnikowej. W przypadku wersji dwuskładnikowej należy wybraną kompozycję kruszyw wsypać do pojemnika z bazą (żywicą) i wymieszać za pomocą mieszadła wolnoobrotowego do uzyskania jednorodnej mieszaniny.

Tynki mozaikowe wymagają odpowiednio mocnego, twardego podłoża. Wynika to z tego, że masa nakładana jest zazwyczaj w miejscach narażonych na intensywne użytkowanie, uderzenia mechaniczne i otarcia (cokoły, ale też wewnątrz: klatki schodowe, korytarze itp.). Materiał ten może być często myty, a nawet delikatnie szorowany bez ryzyka zniszczenia wyprawy tynkarskiej. Generalnie jako podłoże polecane są podłoża cementowe: beton, odpowiednio mocny tynk cementowo-wapienny, warstwa zbrojona w systemach ociepleń. Tynki mozaikowe mogą być stosowane na podłożu z tynków gipsowych, ale nie jest to zalecane dla tego rodzaju wykończeń podłoże. Tynki mozaikowe każdorazowo wymagają gruntowania. Z uwagi na różnorodność kolorystyki czy też wzorów kolorystycznych podłoże należy gruntować z wykorzystaniem zalecanego przez producenta gruntu barwionego w masie, przeznaczonego do danej kolorystyki lub wzorów kolorystycznych tynków mozaikowych (dotyczy to zresztą także standardowych tynków elewacyjnych: akrylowych, silikonowych, silikatowych itp.).

Gotowa masa przed nałożeniem powinna być starannie przemieszana w celu jej ujednolicenia. Tynk mozaikowy nakłada się odpowiednio miękką pacą stalową, która umożliwia właściwą obróbkę powierzchni tynku. Tynk nakłada się w warstwie o grubości nieco większej niż docelowa grubość, wynikająca z uziarnienia kruszywa w tynku – o grubości ok. 1,5 maksymalnej wielkości ziarna w tynku. W przypadku naniesienia za grubej warstwy tynk będzie spadać, a jak naniesiemy za cienko, to trudno jest go później wygładzić – tynk się szlamuje i miejscami przeciera. Takie miejsca trudno jest potem poprawić, uzupełnić.

Nadmiar tynku ściąga się tak, aby uzyskać powierzchnię o docelowej grubości. Poszczególne fragmenty tynku muszą być nakładane metodą „mokre na mokre”. Warto wiedzieć, że po nałożeniu tynk ma barwę mlecznobiałą, która w miarę upływu czasu zanika.

Tynku mozaikowego nie fakturuje się jak typowych tynków elewacyjnych, tylko wygładza. Gładzenie tynku pacą stalową powinno się wykonywać w jednym kierunku, np. z góry na dół. Nie należy przy tym zbyt silnie dociskać pacy do podłoża. Kończąc tynk z danego opakowania zdarza się, że resztki w wiaderku już wysychają i tynk robi się „tępy”, trudny do gładzenia po nałożeniu. Dlatego też dopuszczalne jest wtedy dolanie niewielkiej ilości wody, w granicach podanych przez danego producenta.

Większość tynków mozaikowych o drobniejszym maksymalnym uziarnieniu może być również aplikowana opisaną wcześniej metodą natryskową. Przykładowo, w przypadku tynków mozaikowych będących tynkami modelowymi tynk nakłada się w dwóch warstwach. Pierwszą wykonuje się na gładko, a po jej wstępnym związaniu można aplikować drugą warstwę metodą natryskową, co pozwala na uzyskanie specyficznej faktury tynku, odpowiadającej docelowej fakturze (sposób aplikacji drugiej warstwy mozaikowego tynku modelowanego może być różny w zależności od produktu i pożądanego ­efektu).

Jesienią i wiosną przy wysokiej wilgotności powietrza i stosunkowo niskich temperaturach tynki mozaikowe dłużej wysychają i częstokroć następnego dnia elewacja jest jeszcze mokra. Dlatego też ich nakładanie wymaga dobrych warunków cieplno-wilgotnościowych. Za takie należy uznać temperaturę otoczenia co najmniej 10°C i wilgotność zbliżoną do warunków pokojowych.

***

¹ Współczynnik odbicia światła: HBW (niem. Hellbezugswert) lub LRV (ang. Liht Reflectance Value) – mierzy jasność odcienia koloru i wskazuje ilość energii w zakresie światła widzialnego odbijanego przez elewację. Przyjmuje się, że dla koloru idealnie białego ten współczynnik wynosi 100%, natomiast dla koloru czarnego 0%.
² TSR – ang. Total Solar Reflectance. Jest to ilość (w %) światła odbitego od danej powierzchni. Wskaźnik ten dotyczy wszystkich rodzajów promieniowania słonecznego, tj. promieniowania UV (UV-A, UV-B i UV-C), światła widzialnego (VIS) oraz promieniowania podczerwonego (IR-A/C).