Zaprawy murarskie – rodzaje, właściwości i zastosowanie

W artykule:

• Rodzaje i właściwości zapraw do murowania
• Charakterystyka oferowanych na rynku zapraw murarskich
• Zaprawy o specjalnym zastosowaniu
• Pianokleje

Kilkadziesiąt lat temu dobór zaprawy murarskiej do konstrukcji murowych był stosunkowo prosty. Wynikało to z jednej strony z ograniczonej oferty elementów przeznaczonych do wznoszenia murów, a z drugiej zaś z braku gotowych mieszanek fabrycznych. Zaprawy były przygotowywane w sposób tradycyjny: na budowie, poprzez zmieszanie kilku zasadniczych składników (kruszywa, cementu i ewentualnie wapna) z wodą. Warto podkreślić, że stawiane wówczas konstrukcje murowe wykazują do dziś z reguły zadowalającą trwałość. Dziś rozwiązań w tym zakresie jest znacznie więcej.

Rodzaje i właściwości zapraw do murowania

Zaprawa murarska stanowi mieszaninę spoiwa, kruszywa drobnego (zazwyczaj do 2 mm) oraz ewentualnie dodatków i domieszek, których zadaniem jest nadanie zaprawom pożądanych w określonych warunkach cech użytkowych, np. wytrzymałość, mrozoodporność. Podstawowym zadaniem zapraw murarskich jest nie tylko połączenie drobnowymiarowych elementów budowlanych w określony ustrój budowlany, ale również stworzenie warunków umożliwiających bardziej równomierny rozkład obciążeń przenoszonych przez spojone elementy.

Czytaj także: Zaprawy murarskie – co warto o nich wiedzieć. Jak przygotować zaprawę murarską?

Zaprawy murarskie, w zależności od rodzaju, pełnią ważne funkcje w murze. Mają one:

• spajać elementy murowe – ważna jest odpowiednia przyczepność pomiędzy zaprawą a elementami murowymi; ma to zapewnić wymaganą wytrzymałość muru w zależności od rodzaju obciążenia: na ściskanie, zginanie, ścinanie,
• przenosić równomiernie obciążenia pomiędzy elementami murowymi (bloczkami, cegłami, pustakami) – dlatego należy zadbać o równomierne rozłożenie zaprawy na powierzchniach łączonych elementów,
• zapewniać szczelność – brak szczelności to np. przenikanie wody i wilgoci, hałas, brak szczelności pożarowej itp.,
• zapewnić odpowiednią odkształcalność muru – dzięki zawartości wapna zaprawa jest elastyczna i ogranicza w ten sposób (oczywiście tylko w pewnym zakresie) ryzyko powstawania pęknięć i zarysowań,
• pełnić funkcję „sączka” – jest to szczególnie ważne w przypadku murów nieotynkowanych, wykonanych z elementów murowych o niskiej absorpcji (nasiąkliwości) wody, a tym samym również wolniej wysychających – dodatek wapna w zaprawie ułatwia wysychanie zawilgoconego muru; zaprawa cementowa stanowi większą barierę dla wilgoci,
• zapewnić odpowiednią izolacyjność cieplną muru (nie powinny tworzyć mostków termicznych) – dotyczy to przede wszystkim zapraw stosowanych w murach jednowarstwowych.

Nie można dokonać jednoznacznego podziału zapraw murarskich. Podział ten został dokonany w czterech dokumentach normatywnych: nieobowiązujących już normach krajowych PN-B-14501 i PN-B-03002 oraz w obowiązujących normach: europejskiej PN-EN 998-2 i krajowej PN-B-10104.

Po zestawieniu tych dokumentów podziału zapraw murarskich można dokonać ze względu na:

• właściwości i/lub zastosowanie,
• miejsce przygotowania,
• przeznaczenie,
• sposób ustalenia składu,
• rodzaj spoiwa,
• wytrzymałość,
• grubość spoiny,
• właściwości cieplne,
• warunki stosowania,
• funkcję w murze.

Zaprawy murarskie ze względu na właściwości i/lub zastosowanie dzielą się na:

• zaprawy murarskie ogólnego przeznaczenia (oznaczane symbolem G) – nazywane zaprawami zwykłymi, dla których „nie określa się szczególnych właściwości”,
• zaprawy murarskie do cienkich spoin (najczęściej 0,5–3 mm, oznaczane symbolem T) – z kruszywem o drobniejszym uziarnieniu,
• zaprawy murarskie lekkie (oznaczane symbolem L) – zaprawy, których gęstość w stanie suchym wynosi ≤ 1300 kg/m³.

Zaprawy murarskie ze względu na miejsce przygotowania dzielą się na:

• przygotowane fabrycznie,
• zaprawy „półgotowe” (w pełni gotowe do wymieszania na budowie lub do których przed wymieszaniem na budowie muszą być dodane jeszcze inne składniki), odnoszące się z reguły do techniki silosowej, wykorzystywanej czasem na dużych inwestycjach,
• przygotowywane na budowie (tradycyjne) z pojedynczych składników (cement, wapno, kruszywo, ew. domieszki).

Zaprawy murarskie ze względu na przeznaczenie dzielą się na:

• zaprawy do murów wewnętrznych,
• zaprawy do murów zewnętrznych i wewnętrznych.

Zaprawy murarskie ze względu na sposób ustalenia składu dzielą się na:

• zaprawy według projektu – których skład i metoda wytwarzania zostały wskazane przez producenta w celu osiągnięcia wymaganych właściwości (podejście ze względu na właściwości użytkowe),
• zaprawy według przepisu – wykonane według wcześniej określonej receptury, której właściwości wynikają z proporcji wcześniej ustalonych składników (podejście ze względu na recepturę).

Zaprawy murarskie ze względu na rodzaj spoiwa dzielą się na:

• zaprawy na bazie cementu i wapna (cementowe, cementowo-wapienne, wapienne),
• zaprawy szamotowe (tzw. ogniotrwałe) – zawierające w swoim składzie specjalną mieszankę szamotu i surowej gliny,
• zaprawy na bazie innych spoiw – aczkolwiek obecnie są one bardzo rzadko, wręcz okazjonalnie spotykane (na bazie gipsu, gliniane itp.).

Zaprawy murarskie mogą mieć następujące marki, odpowiadające deklarowanej przez producenta wytrzymałości na ściskanie w [N/mm²]:

• M1; M2,5; M5; M10; M15, M20 i Md (należy podać wartość Md, które może wynosić ≥ 25).

Zaprawy murarskie ze względu na grubość spoiny dzielą się na:

• zwykłe – o grubości wahającej się z reguły od 5 do 20 mm,
• cienkowarstwowe – aplikowane warstwą o grubości od 0,5 do 3 mm.

Zaprawy murarskie ze względu na właściwości cieplne dzielą się na:

• zwykłe – o współczynniku przewodzenia ciepła λ > 0,2 W/(m·K),
• ciepłochronne – o współczynniku przewodzenia ciepła λ ≤ 0,2 W/(m·K).

Zaprawy murarskie ze względu na warunki stosowania dzielą się na:

• zwykłe – stosowane przy temperaturze otoczenia +5°C lub wyższej,
• tzw. zimowe – umożliwiające stosowanie przy temperaturze powietrza zazwyczaj nie mniejszej niż 0°C (a po około 8 godzinach od zastosowania dopuszczalne są spadki temperatury do –5 ÷ –10°C, w zależności od producenta). Podobną wersję zaprawy można uzyskać, stosując zalecane przez danego producenta domieszki „zimowe”, umożliwiające pracę z materiałem w łagodnych warunkach zimowych.

Inny podział zapraw murarskich uwzględnia ich funkcję w murze, to jest:

• zaprawy do murowania,
• zaprawy do wypełniania fug w murze,
• zaprawy uniwersalne – przeznaczone zarówno do murowania, jak i fugowania,
• zaprawy murarsko-tynkarskie – przeznaczone zarówno do murowania, jak i tynkowania.

Wyróżnia się ponadto zaprawy specjalne (o specjalnych właściwościach i/lub przeznaczeniu), np. zaprawy do pustaków szklanych, naprawcze, montażowe (np. do szybkiego montażu, kotwienia, podlewek itp.), czy też wymienione wcześniej szamotowe. Niektóre z nich odbiegają znacząco swoimi właściwościami i zastosowaniem poza „rodzinę” zapraw murarskich.

Charakterystyka oferowanych na rynku zapraw murarskich

Zaprawy zwykłe (ogólnego przeznaczenia) typu G według normy PN-EN 998-2 są to zaprawy, dla których nie określa się szczególnych właściwości. Zalecana grubość spoiny przy murowaniu tymi zaprawami wynosi 8–15 mm. Taka grubość spoiny umożliwia stosowanie zaprawy do łączenia większości elementów murowych bez względu na tolerancję wymiarową (cegła, pustaki ceramiczne, silikaty, beton komórkowy, kamień, bloczki betonowe itp.).

Technika nanoszenia jest tradycyjna, za pomocą kielni murarskiej. Można w ten sposób murować każdego rodzaju elementy murowe – zarówno dokładne, jak i mniej dokładne wymiarowo.

Zaprawa służy do powiązania elementów murowych i wyrównywania każdej warstwy tych elementów.

Zapraw zwykłych nie stosuje się zazwyczaj do murowania elementów murowych w budynkach mieszkalnych lub innych użytkowanych przez ludzi, z których wykonuje się ściany licowe jednowarstwowe, bez ocieplenia. Wykonany w ten sposób mur nie będzie miał jednorodnej izolacyjności termicznej (siatka spoin będzie tworzyć siatkę mostków cieplnych).

Do murowania zaprawą zwykłą można stosować elementy murowe profilowane na pióra i wpusty lub bez profilowania, a więc do murów ze spoinami poziomymi i pionowymi wypełnionymi lub bez wypełnienia spoin pionowych.

Szczególnym rodzajem zapraw ogólnego przeznaczenia są zaprawy do klinkieru. Przeznaczone są do murowania ścian licowych (także w ścianach trójwarstwowych), jak również do murowania z cegieł klinkierowych ogrodzeń, kominów (z wkładem kominowym), studzienek i innych elementów z ozdobnych. Produkowane są w dość szerokiej palecie kolorystycznej, stosownie do kolorystyki cegieł klinkierowych. Zaprawy do klinkieru zawierają zazwyczaj specjalne dodatki (np. trass i/lub inne aktywne pucolany) czy domieszki zwiększające odporność na powstawanie wykwitów solnych. Produkowane są w kilku odmianach, w zależności od nasiąkliwości cegieł klinkierowych, to jest:

• do cegieł o bardzo małej nasiąkliwości (do 3%),
• do cegieł o umiarkowanej nasiąkliwości (od 3 do 6%, a czasem nawet do 10%),
• do cegieł o bardzo wysokiej nasiąkliwości (powyżej 10% – są to zazwyczaj cegły ręcznie formowane).

Zaprawy takie mogą być również stosowane do murowania z innych elementów murowych o charakterze ozdobnym, np. kamienia naturalnego, bloczków z betonu dekoracyjnego itp.

Zaprawy cienkowarstwowe typu T według PN-EN 998-2 przeznaczone są do łączenia elementów produkowanych z bardzo dużą dokładnością wymiarów, np. silikatów lub bloczków z betonu komórkowego. Produkowane są zaprawy dedykowane wyłącznie do silikatów oraz zaprawy uniwersalne, za pomocą których można łączyć zarówno silikaty, jak i elementy z gazobetonu. Takie zaprawy mają określoną maksymalną grubość ziarna kruszywa (normowo poniżej 2 mm, najczęściej jednak do około 0,5 mm), deklarowaną przez producenta. Zalecana grubość spoiny wynosi zwykle 0,5–3 mm, aczkolwiek najczęściej jest to około 0,5–1 mm, po przyklejeniu i dociśnięciu bloczka.

Zaprawy cienkowarstwowe nazywane są czasem „klejami” z racji specyficznej, kleistej konsystencji podobnej do klejów do płytek czy klejów do ociepleń. Minimalna grubość spoiny wynika w zasadzie z maksymalnego uziarnienia zaprawy. Zaprawy tego typu układane są za pomocą specjalnie skonstruowanych narzędzi (wózków) lub też kielni do zapraw cienkowarstwowych. Nie powinno się natomiast stosować pac zębatych używanych przy nakładaniu klejów do płytek.

Zastosowanie spoiny cienkowarstwowej w murze pozwala na wykonanie jednolitej konstrukcji, bez mostków termicznych i o stałych parametrach wytrzymałościowych. Tak cienka spoina nie wpływa bowiem na tworzenie się mostków termicznych i nie ma większego znaczenia w kształtowaniu nośności muru, opisywanej głównie poprzez wytrzymałość charakterystyczną muru na ściskanie. W przypadku zastosowania zaprawy cienkowarstwowej w murach zbrojonych, tam gdzie jest to konieczne, wymagane jest specjalne zbrojenie dostosowane do grubości spoiny lub też stosowanie specjalnych elementów murowych z wgłębieniami.

Zaprawy cienkowarstwowe są produkowane w kolorze białym lub szarym (zależnie od koloru cementu) i aplikowane stosownie do kolorystyki elementu murowego w celu uzyskania jednolitego wyglądu muru. Zaprawy koloru białego mają praktycznie te same właściwości co zaprawy szare, zatem po wymurowaniu muru i pokryciu go na przykład systemem ociepleń, kolor zaprawy w murze nie ma żadnego znaczenia. Popularność zapraw białych wynika jedynie z faktu, że po wykonaniu muru z zaprawy białej spoina z zaprawy praktycznie scala się kolorystycznie z jasnymi elementami murowymi. W przypadku użycia zaprawy szarej efekt wizualny i ewentualne „niedoróbki” czy też błędy w murowaniu są po prostu widoczne, co utrudnia czy wręcz wydłuża (jeśli konieczne są poprawki) proces odbioru prac murarskich przez inwestora.

Zaprawy cienkowarstwowe, z uwagi na stosowanie w nich domieszek chemicznych, mają bardzo dobrą retencję wody, zapobiegającą jej szybkie odciąganie po naniesieniu na chłonny element murowy, a także bardzo dobrą przyczepność. Wielokrotnie mniejsze zużycie takich zapraw na 1 m² muru, pomimo wyższych kosztów zakupu w stosunku do kosztów tradycyjnych zapraw ogólnego przeznaczenia, pozwala na znaczne oszczędności – zarówno materiałowe (co przyspiesza i poprawia organizację pracy na budowie, szczególnie przy większych inwestycjach), jak i kosztowe.

Poprawnie wykonane ściany z zastosowaniem tego rodzaju zapraw wykazują znikome odchyłki od pionu, co przekłada się w późniejszym czasie na znacząco mniejsze zużycie tynku podczas tynkowania. Cienka spoina to mniej wilgoci technologicznej w murze, wobec czego ściana szybciej wysycha. Mur wymurowany na cienkie spoiny uważa się za jednorodny termicznie, ponieważ wpływ spoin jest pomijalny. W łagodnych warunkach zimowych stosowana jest wersja „zimowa” tego rodzaju zaprawy.

Zaprawy lekkie (ciepłochronne) typu L, według PN-EN 998-2, są zaprawami według projektu o deklarowanej gęstości w stanie powietrznosuchym nieprzekraczającej 1300 kg/m³. Dzięki specjalnie dobranym wypełniaczom lekkim (np. perlit, spienione szkło, rzadziej keramzyt czy polistyren) charakteryzują się współczynnikiem przewodzenia ciepła λ ≤ 0,2 W/(m·K). Zaprawy tego typu mają zbliżony do elementów murowych współczynnik przewodzenia ciepła λ, dzięki czemu umożliwiają uzyskanie zbliżonych parametrów cieplno-wilgotnościowych dla całego muru. 

Zaprawy ciepłochronne są przeznaczone do łączenia elementów takich jak pustaki ceramiczne, pustaki z betonu komórkowego, trocinobetonu, keramzytobetonu itp. Grubość spoiny w murze wynosi zazwyczaj od 8 do 15 mm, aczkolwiek producenci dopuszczają najczęściej murowanie z zastosowaniem tych zapraw na spoiny o większej grubości (nawet do 20–30 mm). Zaprawy te nie wymagają stosowania specjalnych narzędzi. Z uwagi na fakt, że większość stawianych ścian w pomieszczeniach użytkowych jest docieplana, zaprawy te stosuje się obecnie coraz rzadziej. W przypadku murowania z elementów „ciepłych” (np. z gazobetonu) wypierane są one poprzez zaprawy cienkowarstwowe czy też piany poliuretanowe.

Zaprawy o specjalnym zastosowaniu

Zaprawy specjalne są to zaprawy o dodatkowych własnościach, składzie lub przeznaczeniu deklarowanym przez producenta. Do tej grupy można zaliczyć na przykład:

• zaprawy do pustaków szklanych – zaprawy o podwyższonej przyczepności do bardzo gładkich i niechłonnych powierzchni szklanych. Są zazwyczaj białe, lecz mogą być również barwione w celu dostosowania koloru spoiny do łączonego elementu. Nie powodują korozji niezbędnego w murach zbrojenia. Zalecana grubość spoiny wynosi od 10 do 20 mm. Zaprawy takie wymagają stosowania dobrej jakości narzędzi, wykonanych ze stali nierdzewnej,
• zaprawy ogniotrwałe (np. szamotowe) – zawierające w swoim składzie specjalną mieszankę szamotu i surowej gliny. Zaprawy te stosowane są do łączenia cegieł i płytek szamotowych w budowie i reparacji pieców, kominków i palenisk, do uszczelnień i spoin ogniotrwałych, przewodów dymowych i wszelkich zabezpieczeń żaroodpornych nieprzekraczających temperatury około 1610°C. Zaprawy takie nie posiadają spoiw wiążących, a łączenie cegieł następuje na skutek ich spieczenia w temperaturze około 900°C.

Zaprawy do wypełniania spoin w murach to specyficzny rodzaj zapraw stosowanych przy wznoszeniu murów, z drobniejszym kruszywem. Przeznaczone są wyłącznie do wypełniania spoin w murach, bez możliwości murowania nimi. Stosowane są czasem również na elewacjach w systemach ociepleń do wypełniania spoin pomiędzy okładzinami, na przykład wykończonych płytkami z klinkieru. Właściwości takiej zaprawy powinny być zgodne z właściwościami zaprawy użytej do łączenia elementów murowych, może jedynie wystąpić różnica w kolorze zaprawy i grubości ziarna kruszywa. Wypełnianie spoin takimi zaprawami wymaga zastosowania specjalnych narzędzi, np. kielni „spoinówek”.

Zaprawy murarsko-tynkarskie – stosowane są, oprócz murowania, do wykonywania wewnętrznych i zewnętrznych wypraw tynkarskich, przy aplikacji metodą ręczną. Niektóre z nich polecane są również do uzupełniania drobnych ubytków i wyrównywania podłoży.

Pianokleje

Należy również wspomnieć o tzw. pianoklejach poliuretanowych, które służą do wykonywania murów z bardzo dokładnych elementów murowych, np. pustaki ceramiczne szlifowane, silikatowe, gazobeton. To nie są zaprawy murarskie (nie podlegają ocenie zgodności z normą PN-EN 998-2), aczkolwiek ich zastosowanie nie odbiega od typowych zapraw przeznaczonych do murowania. 

Jest to tzw. piana jednokomponentowa, wymagająca wilgoci z powietrza do procesu utwardzania. Jest to piana montażowo-uszczelniająca, która może być również stosowana do uszczelnień małych przestrzeni wokół stolarki okiennej i drzwiowej z drewna, PVC i aluminium, przejść instalacyjnych oraz szczelin (np. w termoizolacji z EPS czy XPS) czy miejscowych pęknięć. Niewątpliwą zaletą tego rodzaju produktu jest to, że może być stosowany w szerokim zakresie temperatur, nawet ujemnych, tj. od –10°C (lub –5°C – w zależności od rodzaju elementu murowego) do nawet około +30–35°C. Dostępne są często w wersji „zimowej” i „letniej”.

Jest to materiał o bardzo dobrych właściwościach cieplnych (lambda podobna do lambdy styropianu), zatem jego stosowanie zapobiega powstawaniu tzw. mostków termicznych. Do zalet pianokleju należy prosta aplikacja i szybkie utwardzanie poliuretanu, nawet w niskich temperaturach. Klej nanosi się z dozownika kleju (puszki) w postaci piany nanoszonej pasmami na elementy murowe. Do wad zalicza się brak możliwości wymurowania niektórych elementów ścian z uwagi na bardzo cienką warstwę tego kleju po sklejeniu bloczka czy bardzo krótki czas korekty pionu ściany (kilka minut), co częstokroć uniemożliwia wykonanie takiej korekty. Materiał ten może być stosowany do murowania zarówno ścian działowych, jak i konstrukcyjnych.