Powodzie – czy jesteśmy w stanie im przeciwdziałać?

Szersze pojęcie powodzi zostało określone w obowiązującej ustawie Prawo wodne. Zgodnie z nią przez powódź rozumie się czasowe pokrycie przez wodę terenu, który w normalnych warunkach nie jest pokryty wodą, w szczególności wywołane przez wezbranie wody w ciekach naturalnych, zbiornikach wodnych, kanałach oraz od strony morza, z wyłączeniem pokrycia przez wodę terenu wywołanego przez wezbranie wody w systemach kanalizacyjnych.

Skala strat na skutek powodzi

W 2010 r. Polska doświadczyła tragicznej w skutkach powodzi, podczas której ucierpiało 24 tys. rodzin. Powódź spowodowała straty na poziomie 12,8 mld zł (około 1% PKB), niestety zaledwie 13% z nich było ubezpieczonych. Straty z powodu zalań mieszkań i domów wyniosły blisko 2 mld zł. Kwota ta obejmuje koszt remontów lub odbudowy nieruchomości oraz straty w mieniu ruchomym (zniszczone samochody, meble, sprzęty AGD, RTV itp.) Według szacunków Polskiej Izby Ubezpieczeń, gdyby powódź o takiej samej skali wydarzyła się w 2018 r., kosztowałaby 20,9% więcej niż w 2010 r.

Wzrost kosztów wynika ze zwiększonej wartości majątku prywatnego i publicznego na terenach zagrożonych, na który złożyły się inwestycje w budynki gospodarcze, maszyny i urządzenia, infrastrukturę czy majątek komunalny [5, 6].

W ostatnich latach obserwuje się wzrost częstotliwości występowania powodzi i podtopień oraz w konsekwencji wzrost strat. Wynika to z dwóch przyczyn – zmian klimatu oraz nieodpowiedniego planowania przestrzennego. Jednym z głównych efektów obserwowanych już zmian klimatu jest wzrost częstotliwości występowania zjawisk ekstremalnych, m.in. deszczy o charakterze nawalnym.

Powodzie stają się coraz bardziej dotkliwe również w wyniku gospodarki człowieka, jego rosnącej presji na środowisko, w tym doliny rzek. Zlewnie są w coraz większym stopniu zagospodarowywane. Rośnie też odsetek powierzchni nieprzepuszczalnych (drogi, dachy, place), które sprawiają, iż woda opadowa zamiast infiltrować do wód podziemnych, w szybkim tempie spływa do rzek, jezior i zbiorników, powodując istotny wzrost stanu wody (rysunek). Człowiek, starając się chronić własny dobytek, buduje coraz wyższe wały przeciwpowodziowe, odcinając w ten sposób rzeki od terenów, na które niegdyś mogły one w naturalny sposób wylewać w czasie wezbrań.

Czy możemy zapobiec powodziom?

Ryzyko wystąpienia powodzi będzie występowało zawsze. Nie jest możliwe jego zupełne uniknięcie. Należy jednak dążyć do jego minimalizacji. Sposobów działania jest w tym zakresie wiele. Punktem wyjścia powinno być odpowiednie, rozsądne planowanie przestrzenne, uwzględniające aspekty środowiskowe.

Zgodnie z postanowieniami tzw. Dyrektywy Powodziowej [1] państwa członkowskie zobowiązane są do opracowania i okresowej aktualizacji szeregu dokumentów planistycznych, m.in. wstępnej oceny ryzyka powodziowego, map zagrożeń oraz ryzyka powodziowego, planów zarządzania ryzykiem powodziowym. Wnioski z nich wynikające powinny być uwzględniane w planach zagospodarowania przestrzennego.

W sytuacji idealnej, kształtując zabudowę, zarówno miejską, jak i rozproszoną poza miastami, powinniśmy pozostawić miejsce rzekom oraz unikać zabudowywania dolin rzecznych. Dzięki temu zachowane zostałyby naturalne tereny zalewowe rzek. Niestety, w wielu przypadkach tereny najbardziej atrakcyjne dla człowieka, np. pod względem krajobrazowym, to tereny położone w malowniczych okolicach nad rzekami, o wysokim stopniu zagrożenia powodzią.

Wiele osób podejmując decyzję o lokalizacji swojego wymarzonego domu, jest w stanie przedłożyć wrażenia este­tyczne nad zagrożenie powodziowe. Często jest ono czymś abstrakcyjnym, szczególnie jeśli w danej okolicy powodzie nie występowały przez kilkanaście ostatnich lat.

W celu rzeczywistego ograniczenia zabudowy takich terenów niezbędne jest wprowadzenie ograniczeń urzędowych lub też silne oddziaływanie ekonomiczne, np. poprzez dużo wyższe koszty ubezpieczenia nieruchomości.

Drugim kluczowym działaniem mającym kolosalne znaczenie dla zmniejszenia zagrożenia powodziowego jest rozwój małej retencji wodnej. Obejmuje ona działania mające na celu zwiększenie zdolności retencyjnych zlewni rzecznej z wykorzystaniem zarówno metod technicznych, jak i nietechnicznych.

Przywracanie naturalnych zdolności retencyjnych zlewni rzecznych można uznać za jedną z najbardziej przyjaznych środowisku metod pozwalających na zmniejszenie zagrożenia powodziowego, jak również ograniczających ryzyko wystąpienia suszy [3]. Można wskazać wiele form retencji, m.in. retencję krajobrazową, glebową, powierzchniową (odnoszącą się do wód powierzchniowych), podpowierzchniową (odnoszącą się do wód podziemnych). Kluczowe w tym przypadku jest dążenie do zatrzymania opadu w miejscu jego wystąpienia, unikanie szybkiego spływu wody opadowej do rzek (po powierzchni terenu lub za pośrednictwem kanalizacji). W tym celu należy unikać powierzchni nieprzepuszczalnych.

Tam, gdzie nie jest to możliwe, wody opadowe powinny być w pierwszej kolejności podczyszczane (o ile jest taka konieczność) i kierowane w miejsce, gdzie będą mogły zostać odpowiednio wykorzystane lub też będzie możliwa ich naturalna infiltracja do wód podziemnych.

Działaniem mającym na celu zatrzymanie wód opadowych jest również popularyzowane w ostatnim czasie zbieranie deszczówki i wykorzystywanie jej do celów gospodarczych czy podlewania ogrodu.

Trzecią grupę działań mających na celu ograniczenie zagrożenia powodziowego stanowią tzw. działania tradycyjne, do których można zaliczyć stopnie wodne, zapory, wały przeciwpowodziowe, regulację rzek oraz budowę szeregu różnych urządzeń hydrotechnicznych. Wszystkie te działania w znaczącym stopniu ingerują w morfologię koryta i doliny rzeki

Tymczasem zgodnie z tzw. Ramową Dyrektywą Wodną (Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r., ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej) należy dążyć do poprawy jakości wód powierzchniowych i podziemnych. W dokumencie tym podkreśla się konieczność wdrażania koncepcji zrównoważonego rozwoju, dążenia do utrzymania dobrego stanu ekologicznego wód lub też jego przywrócenia. Miarą oceny stanu ekologicznego jest stan ilościowy, chemiczny i biologiczny.

Jedną z podstawowych miar stanu biologicznego jest natomiast stan morfologiczny koryta i doliny rzeki [4]. Tak więc rozwiązania ingerujące w morfologię koryta i doliny rzeki powinny być stosowane jedynie w przypadkach uzasadnionych brakiem racjonalnej możliwości zastosowania innych rozwiązań, neutralnych dla środowiska.

Warto również zwrócić uwagę na dostępność pewnych metod indywidualnego ograniczenia zagrożenia powodziowego, odnoszących się do poszczególnych działek, budynków czy też bram garażowych. Na rynku dostępne są również rozwiązania dedykowane większym obszarom, np. osiedlom.

Wśród tego typu metod można wskazać m.in. ogrodzenia o specyficznej budowie – betonowe i/lub kamienne odpowiednio zbrojone, ze specjalnymi belkami zaporowymi wsuwanymi w miejsce bramy czy też specjalistyczne mobilne zapory przeciwpowodziowe, składające się z modułowych paneli wsuwanych między odpowiednio umocowane słupy. Należy jednak podkreślić, iż rozwiązania te powinny być traktowane jako ostateczność i stosowane raczej w budynkach już istniejących. Możliwość ich zastosowania nie powinna być traktowana jako argument przemawiający za zabudowywaniem terenów zalewowych [6].

Występowanie wezbrań w naszym klimacie jest zjawiskiem naturalnym, o czym warto pamiętać. Człowiek, zagospodarowując w coraz większym stopniu doliny rzeczne, ogranicza naturalne tereny zalewowe rzek, narażając się tym samym na zagrożenie powodziowe i straty związane z wystąpieniem tego zjawiska. Można wskazać szereg działań, które pozwalają na ograniczenie strat powodziowych, jednak najskuteczniejszym z nich jest jednak pozostawienie miejsca rzekom na ich naturalne funkcjonowanie oraz ograniczenie powierzchni nieprzepuszczalnych.

Literatura

1. Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej.
2. Dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim.
3. W. Mioduszewski, T. Okruszko (red.), „Naturalna, mała retencja wodna. Metoda łagodzenia skutków suszy, ograniczania ryzyka powodziowego i ochrona różnorodności biologicznej. Podstawy Metodyczne”, Globalne Partnerstwo dla Wody Polska, 2016.
4. E. Nachlik, „Ochrona przeciwpowodziowa w powiązaniu z ochroną walorów przyrodniczych rzek i ich dolin” w: „Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich”, nr 4/1/2006, Polska Akademia Nauk, oddział w Krakowie.
5. Polska Izba Ubezpieczeń i Deloitte – Klimat Ryzyka, „Jak prewencja i ubezpieczenia mogą ograniczyć wpływ katastrof naturalnych na otoczenie”, 2019.
6. E. Siwiec, „Zjawiska ekstremalne w aspekcie szkód, strat i skutków makroekonomicznych”, Instytut Ochrony Środowiska – PIB, 2017.
7. Ustawa z dn. 20 lipca 2017 r. Prawo wodne (z późniejszymi zmianami).