Co leży u podstaw niezawodności hydroizolacji budynków

Przez hydroizolację budynków rozumie się środki ochrony budynków i ich części przed wnikaniem i/lub przenikaniem wody w postaci wilgoci gruntowej, wody infiltrującej lub wody pod ciśnieniem [2] (fot. 1).

Hydroizolacje przyziemia budynku odgrywają nieistotną rolę w świadomości społecznej, ponieważ użytkownik skutecznie uszczelnionego budynku, czyli laik budowlany, może wręcz nie być świadomy istnienia hydroizolacji [2]. Doświadczenie pokazuje niestety, że również inżynierowie budownictwa z długoletnią praktyką potrafią bagatelizować zagrożenie, jakie stanowi woda zawarta w gruncie.

Specyfika zabezpieczeń wodochronnych przyziemia budynków polega na tym, że można wyróżnić tylko dwie skrajne sytuacje: dobrą lub złą. Stanów pośrednich w zasadzie się nie diagnozuje, ponieważ każda usterka występująca w obrębie narażonym na działanie wody lub wilgoci sprawia, że izolacja staje się nieskuteczna [3]. Wymagają one ponadto szczególnej ostrożności w planowaniu i wykonywaniu, ponieważ ich uszkodzenia są trudne do naprawienia, o ile w ogóle możliwe [2].

Czytaj też o: Uszczelnianiu rys i złączy metodą iniekcji

Prawidłowe zaprojektowanie hydroizolacji przyziemia budynku, a szczególnie budynku istniejącego nie jest z reguły zadaniem łatwym. Wymaga bowiem rozpoznania warunków gruntowo-wodnych, określenia wielkości wpływu wilgoci oraz wody (w tym wielkości parcia hydrostatycznego, o ile występuje) na poziome i pionowe części obiektów zagłębionych w gruncie, jak również doboru materiałów dostosowanych nie tylko do występujących obciążeń, ale również do istniejących materiałów konstrukcyjnych przegród [4]. Niezbędnym (a zarazem wieńczącym dzieło) składnikiem sukcesu jest również prawidłowe (bez błędów) wykonanie prac uszczelniających.

W przyrodzie występuje obieg wody (rys. 1): opady początkowo „obciążają” konstrukcję budynków w postaci deszczu lub śniegu, a następnie spływają po powierzchni ziemi do najbliższego zbiornika wodnego (strumienia, jeziora, rzeki itp.) lub też wsiąkają w ziemię. Woda wnikająca w grunt wzbogaca istniejące wody gruntowe. Rodzaj obciążenia wodą i wilgocią elementów zagłębionych w gruncie zależy zatem z jednej strony od lokalnych warunków gruntowo-wodnych (od wody obecnej w gruncie), z drugiej od głębokości posadowienia konstrukcji w gruncie. Wody podziemne są połączone z wodami powierzchniowymi (rzeki, jeziora itp.). Część wody odparowuje z wód powierzchniowych – powstają chmury, które pod wpływem prądów powietrza są wypychane w kierunku lądu. Z nich woda dociera do ziemi w postaci opadów atmosferycznych (co kończy obieg wody) [5, 6].

Woda w gruncie może występować w postaci [5, 7–9]:

• wody błonkowej (adsorbowanej) – przywartej na powierzchni cząstek gruntowych,
• wody kapilarnej (podciąganej) – utrzymywanej siłami napięcia powierzchniowego w porach gruntu ponad zwierciadłem wody wolnej,
• wody wolnej – która całkowicie ulega sile ciężkości i zajmuje możliwie najniższe położenie w porach gruntów przepuszczalnych (wodę wolną w gruntach przyjęto się nazywać wodą gruntową).

Wody błonkowe stanowią otoczkę przywartą do powierzchni cząstek gruntowych. Na wodę błonkową działają tak duże siły przyciągania powierzchniowego, że nie ulega ona sile grawitacji. Wody te nie mają większego znaczenia w gruntach sypkich (piaski i żwiry).

Wody kapilarne w wyniku działania napięcia powierzchniowego wypełniają pory między cząsteczkami (ziarnami) gruntu ponad zwierciadłem wody wolnej. Woda kapilarna opada w gruncie, gdy jej ciężar przewyższy kapilarne siły napięcia powierzchniowego – całkowite wypełnienie porów występuje w pobliżu poziomu wody gruntowej (wilgotność gruntu wynosi tam 100%). Wysokość podciągania wody kapilarnej zależy od rodzaju gruntu (tabela).

Woda zawarta w gruncie w postaci wody błonkowej i kapilarnej nie wywiera parcia hydrostatycznego na części podziemne budynków i budowli.

Wodę gruntową (wodę wolną) definiuje się jako każde podziemne nagromadzenie wody w podziemnych nieckach i łożyskach wypełnionych np. żwirami i piaskami, a zatem gruntami lepiej przepuszczalnymi niż niżej zalegające utwory (gliny, iły, skały itp.), która – w zależności od położenia i kształtu warstw nieprzepuszczalnych – tworzy stojący zbiornik wodny lub wolno płynący strumień. Wody gruntowe są zasilane przez wsiąkającą w glebę wodę deszczową, infiltrację wód powierzchniowych z otwartych zbiorników wodnych i rzek, jak również przez kondensację pary wodnej znajdującej się w porach gruntów. Woda gruntowa może również występować na powierzchni terenu w postaci źródeł lub zasilać otwarte zbiorniki przez ich dno.

Woda gruntowa ma zdolność przemieszczania się – może być w ruchu lub spoczynku. Przepływa ona zawsze ku najniższemu poziomowi piezometrycznemu (tj. poziomowi, na jakim ustaliłoby się zwierciadło wody w rurze piezometrycznej po wstawieniu jej w daną warstwę). Zwierciadło wody gruntowej na ogół nie ma kształtu płaszczyzny poziomej, ale jest mniej więcej wypukłe, ponieważ woda gruntowa niemal nigdy nie pozostaje w spoczynku, nawet tam, gdzie można ją porównać do jeziora, czyli wody stojącej (rys. 2). W przypadku przepływu wody w gruncie zwierciadło wykazuje spadek w kierunku ruchu – jest to zatem zwierciadło swobodne.

W zależności od układu warstw gruntu rozróżnia się wody gruntowe właściwe oraz zaskórne i zawieszone (schemat ogólny występowania wód gruntowych pokazano na rys. 3). Wody gruntowe właściwe stanowią ciągły poziom wodonośny i zalegają na znacznym obszarze. Są to wody stale wypełniające przestrzenie międzycząsteczkowe w gruntach wodonośnych. Wody zaskórne natomiast występują na lokalnych soczewkach gruntów słabo przepuszczalnych, leżących powyżej zwierciadła właściwej wody gruntowej, blisko pod powierzchnią terenu (rys. 4).

Poziom wody zaskórnej zależy w dużej mierze od ilości opadów oraz od czasu występowania roztopów i może ulegać bardzo dużym zmianom – podczas długotrwałej suszy woda zaskórna może całkowicie zniknąć.

Z kolei wody zawieszone utrzymywane są okresowo w mniej przepuszczalnych warstwach gruntu (np. piaskach ilastych) siłami napięcia powierzchniowego. Pojawiają się one na skutek występowania opadów atmosferycznych i zazwyczaj utrzymują się w podłożu gruntowym bardzo krótko, po czym wysychają lub przesączają się do bardziej przepuszczalnych warstw gruntu.

Woda gruntowa może również występować między dwiema warstwami gruntu słabo przepuszczalnego i w tym wypadku wywiera ona napór na spód wyżej leżącej warstwy słabo przepuszczalnej – jest to tak zwana woda naporowa międzywarstwowa.

Natomiast w przypadku gdy górna słabo przepuszczalna warstwa gruntu spoistego znajduje się w zagłębieniu na powierzchni terenu, poziom piezometryczny wody naporowej może znaleźć się ponad powierzchnią terenu – taki rodzaj wody międzywarstwowej określa się jako wodę artezyjską. Przepływ wód międzywarstwowych i artezyjskich również odbywa się w kierunku niższego poziomu piezometrycznego. Wielkość parcia (naporu) wody może być zmienna, ponieważ uzależniona jest od poziomu zwierciadła wody wolnej.

Poziom zwierciadła wody gruntowej (ZWG) w zależności od warunków może ulegać znacznym wahaniom, które są przede wszystkim konsekwencją sezonowej zmiany ilości opadów przedostających się do zlewni wód podziemnych – najwyższy poziom występuje wiosną, a najniższy latem i wczesną jesienią (rys. 5–6). Uzależniony jest on również od poziomu wód rzecznych, rodzaju gruntu oraz innych przyczyn (np. zmiany sposobu zagospodarowania terenu). Jak można zaobserwować na podstawie cykliczności produktywności źródeł powodziowych, podlega on zmianom pływowym, podobnie jak woda morska.

Poziom wód gruntowych można określić przy wykorzystaniu studni wierconych, kopanych, hydrogeologicznych otworów badawczych obserwacyjnych (piezometrów) lub głębokich wykopów. Najpopularniejszym przyrządem pomiarowym jest świstawka hydrogeologiczna – przyrząd opuszczany (po uprzednim przymocowywaniu do taśmy mierniczej) do otworu i sygnalizujący dźwiękiem moment zetknięcia się z lustrem wody. Stosuje się również przyrządy elektryczne sygnalizujące optyczne zetknięcie się z wodą [12].

W gruntach dobrze przepuszczalnych (piasek, żwir) pomiar można przeprowadzić niemal natychmiast, natomiast w przypadku gruntów słabo przepuszczalnych (iły, gliny itp.) musi upłynąć pewna ilość czasu (niezbędna, aby woda gruntowa mogła napłynąć do studni), zanim pomiar zostanie wykonany. Ponieważ poziom wód gruntowych może podlegać znacznym wahaniom, najwyższa jego wartość, decydująca o zaprojektowaniu wymaganego uszczelnienia, powinna zostać określona na podstawie wieloletnich obserwacji (rys. 7).

Ze wszystkich typów wody występujących w podłożu gruntowym, to właśnie woda wolna ma największy wpływ na roboty fundamentowe obiektów budowalnych oraz na sposób zabezpieczenia budynków przed wodą, jako że wywiera ona na budowlę parcie hydrostatyczne, o wartości uzależnionej od poziomu jej zwierciadła. Również woda infiltracyjna może wywierać ciśnienie hydrostatyczne na elementy znajdujące się w obszarze jej działania.

Jeśli warstwy gruntu słabo przepuszczalnego dla wody przeplatane są warstwami dobrze przepuszczalnymi (np. żyły żwiru w glebie gliniastej), woda infiltracyjna przepływa głównie w tych warstwach (rys. 8). Jeśli tak uwarstwiony grunt styka się z budynkiem, woda w nim płynąca ulega spiętrzeniu (mówi się wówczas o obciążeniu spiętrzającą się wodą infiltracyjną).

Należy zwrócić uwagę na przyczyny powstawania spiętrzeń wody. Zdarza się, że po wykonaniu wykopu w gruncie słabo przepuszczalnym (np. glinie) przestrzeń pomiędzy gruntem rodzimym a budynkiem zasypuje się gruntem przepuszczalnym lub luźnym (tłuczeń, żwir, pospółka). Wokół budynku powstaje w takim wypadku specyficzny „zbiornik” – opady atmosferyczne gromadzą się w przestrzeni wypełniającej, wywierając ciśnienie hydrostatyczne, a w przypadku niedostatecznego uszczelnienia przenikają do wnętrza budynku.

Na podstawie obiegu wody w przyrodzie można wyprowadzić trzy główne typy obciążenia wodą występującą w gruncie, które są decydujące dla wyboru odpowiedniej hydroizolacji (rys. 9) [5]:

• wilgotność gruntu – to woda, która jest zatrzymywana w porach i kapilarach gleby lub przesiąka przez glebę pod wpływem grawitacji bez wywierania ciśnienia hydrostatycznego na ściany uszczelnianej konstrukcji,
• woda nienapierająca (infiltracyjna) – to woda, która wnika w grunt i spływa na powierzchnie budynku (np. na hydroizolację), przy czym nie dochodzi do spiętrzania się wody na powierzchni uszczelnienia, a tym samym nie powstaje ciśnienie hydrostatyczne na konstrukcję,
• woda pod ciśnieniem (gruntowa) – to woda wywierająca ciśnienie hydrostatyczne na konstrukcję.

Hydroizolacja przyziemnej części budynku w istotny sposób różni się od hydroizolacji dachów i innych nadziemnych elementów. Prace dekarskie charakteryzują się tym, że wszystkie pokrycia dachowe, w tym również hydroizolacja, są w dużej mierze odsłonięte lub są zabezpieczone tylko powierzchniowo (np. warstwą żwiru) i dlatego mogą lub wręcz muszą być regularnie konserwowane. Natomiast w przypadku elementów budynku zagłębionych w gruncie po zakończeniu prac do hydroizolacji zazwyczaj nie ma już dostępu [2, 4].

Cechą charakterystyczną prac hydroizolacyjnych jest również to, że stosunkowo niska wartość nakładów niezbędnych do prawidłowego wykonania hydroizolacji kontrastuje z jej bardzo wysoką wartością praktyczną. Niewielki odsetek, którego dotyczy tytuł „Hydroizolacja przyziemia” w kosztorysie całkowitym, może wprowadzić w błąd kierownika budowy, który traktuje te prace jako drugorzędne.

Rzeczywistą wartość zabezpieczeń wodochronnych można zmierzyć jedynie przykładem negatywnym, a mianowicie wysokością kosztów poniesionych w przypadku wystąpienia szkody. Są one wysokie właśnie z uwagi na fakt, że uszczelnienia są trudno dostępne lub nie są dostępne w ogóle. W zależności od lokalizacji uszkodzonego obszaru i charakteru obciążenia wodą (a szczególnie w przypadku posadowienia budynku poniżej lustra wody gruntowej) samo odsłonięcie uszkodzonego lub nieskutecznego uszczelnienia może spowodować koszty kilka tysięcy razy przekraczające jego wartość (nakłady poniesione lub te, które powinny być poniesione). Ponadto, szczególnie w przypadku hydroizolacji o niewystarczającej przyczepności do podłoża, często występuje trudność z określeniem dokładnej pozycji uszkodzonego obszaru [2].

Konsekwencje wadliwych hydroizolacji to m.in. [2]:

• wnikanie wód gruntowych w strukturę zewnętrznych elementów konstrukcji (fot. 1),
• przenikanie wilgoci do elementów przylegających i wynikające z tego ograniczenie użytkowania pomieszczeń (fot. główne),
• zmniejszona izolacyjność cieplna zawilgoconych elementów,
• związana z zawilgoceniem zmniejszona wytrzymałość niektórych materiałów budowlanych,
• korozja materiałów budowlanych w agresywnych wodach gruntowych (szczególnie w wadliwie wykonanych konstrukcjach z betonu nieprzepuszczalnego dla wody).

Z uwagi na sposób działania czynnika destrukcyjnego, czyli wody i wilgoci, konsekwencje awarii uzależnione są przede wszystkim od intensywności obciążenia, co oznacza, że wyższe wymagania należy stawiać w przypadku obciążenia wodą pod ciśnieniem, niż dla wilgotności gruntu i niespiętrzającej się wody infiltracyjnej.

Z drugiej strony konsekwencje awarii obejmują wysiłek włożony w znalezienie i usunięcie przecieków, ale przede wszystkim uszkodzenia materii budowlanej wywołane przez nadmierne zawilgocenie, jak również szkody spowodowane w mieniu czy też wpływ na komfort, a w niektórych przypadkach również zdrowie użytkowników budynku. Można zatem założyć niewielkie uszkodzenia w przypadku podrzędnych zastosowań i komponentów, które nie są wrażliwe na wilgoć, niemniej w przypadku wysokiej jakości elementów wrażliwych na zawilgocenie, jak również wyższych klas użytkowania budynków należy spodziewać się poważnych szkód [13].

Z punktu widzenia sposobu wykonania zabezpieczenia, systemy ochrony zagłębionych w gruncie elementów budynków przed destrukcyjnym działaniem wilgoci oraz wody można podzielić na trzy typy [2, 9]:

• hydroizolacje zewnętrzne,
• hydroizolacje wewnętrzne,
• hydroizolacje strukturalne.

Hydroizolacje zewnętrzne nakładane są po „mokrej” stronie konstrukcji, tj. od strony działania ciśnienia wody (rys. 10). Jest to najczęściej stosowany sposób zabezpieczania obiektów nowo wznoszonych, a z punktu widzenia fizyki budowli najbardziej wskazane rozwiązanie przy wykonywaniu hydroizolacji wtórnych, ponieważ eliminuje większość możliwych problemów związanych z zabezpieczeniem przegrody przed wodą występującą w gruncie.

Hydroizolacje wewnętrzne wykonywane są zazwyczaj w budynkach istniejących, najczęściej w sytuacji, gdy odsłonięcie zewnętrznej powierzchni przegród zagłębionych w gruncie jest niewskazane lub wręcz niemożliwe (rys. 11). Ich wykonanie wymaga zastosowania materiałów odpornych na tzw. negatywne ciśnienie wody, to jest na wilgoć i wodę działającą od strony podłoża.

W przypadku hydroizolacji strukturalnej konstrukcja (względnie jej element lub określony obszar), która ma być chroniona, może być zaprojektowana lub zmodyfikowana w taki sposób, że będzie wystarczająco szczelna (sama w sobie), tak aby obciążenie wilgocią i wodą nie zagrażało samej konstrukcji oraz jej użytkowaniu (z sytuacją taką mamy do czynienia np. w przypadku betonu nieprzepuszczalnego dla wody) – w takim przypadku nie jest wymagany żaden dodatkowy środek uszczelniający (rys. 12).

Funkcjonalność, a zatem całkowita szczelność hydroizolacji wewnętrznych oraz zewnętrznych może być zapewniona jedynie w sytuacji, gdy zostaną one wykonane w sposób ciągły, zostaną zabezpieczone przed uszkodzeniami na skutek działania czynników zewnętrznych, ale również gdy zostaną one dostosowane do rodzaju podłoża, na które zostaną zaaplikowane [4].

Materiały hydroizolacyjne nakładane w postaci płynnej lub półpłynnej, takie jak grubowarstwowe masy bitumiczne, mineralne szlamy uszczelniające czy też masy hybrydowe, przy aplikacji na ciągłe pozbawione wad podłoże, są odporne na wysokie ciśnienie wody nawet przy niewielkich grubościach warstw, a jednak grubość wykonanej powłoki klasyfikowana jest pod kątem klasy obciążenia wodą. Wynika to jednak z faktu, że w rzeczywistości nie występują całkowicie jednorodne podłoża i nie można zakładać, że hydroizolacja zostanie wykonana całkowicie bezbłędnie [13].

Zadaniem hydroizolacji przyziemnej części budynku jest ponadto ochrona konstrukcji przed działaniem substancji chemicznych, które normalnie znajdują się w gruncie i mogą przedostać się do elementów wraz z wodą gruntową. Z reguły woda gruntowa zawiera tylko niewielkie ilości substancji chemicznych, które w pewnych okolicznościach mogą mieć szkodliwy wpływ na beton i zaprawę. Materiały uszczelniające, które są nakładane jako zewnętrzna warstwa na konstrukcję, są zwykle w pełni odporne na te substancje. Wszelkie dalsze środki, np. ochrona elementów przed ściekami z zakładów chemicznych, budowa zbiorników na olej i kwas lub uszczelnienie składowisk odpadów należą do dziedziny uszczelnień specjalnych [2].

Nazbyt często projekty budowlane ograniczają się do zamieszczania wskazówek „ogólnobudowlanych”, a przy ich opracowaniu nie rozwiązuje się w sposób wyczerpujący problemów zabezpieczeń części podziemnych obiektów przed wodą [4]. Oznacza to zazwyczaj [13]:

• niskie wymagania dotyczące podłoża,
• niedostosowaną grubość warstwy uszczelnienia,
• brak wymogu aplikacji wielowarstwowej,
• ogólnikowe rozwiązania detali,
• brak lub niewielką kontrolę jakości,
• brak lub proste środki ochronne.

Natomiast wysoki nakład pracy projektowej w zakresie hydroizolacji budynków przejawia się:

• wysokimi wymaganiami dotyczącymi podłoża,
• dostosowaniem grubości warstw do występujących warunków,
• wymogiem aplikacji wielowarstwowej,
• szczegółową specyfikacją detali, które można zrealizować w rzeczywistości,
• obowiązkową kontrolą jakości,
• zwiększonymi wymaganiami wobec wykonawcy,
• precyzyjnym zdefiniowaniem niezbędnych środków ochronnych.

Przy określaniu zasad wykonywania hydroizolacji budynków należy dążyć do minimalizacji błędów – ważne jest zatem odpowiednie ograniczenie ryzyka wystąpienia nieprawidłowości, wśród których należy rozróżnić [13]:

• zagrożenia związane ze stanem podłoża:
  –  niewystarczająca nośność (przyczepność),
  –  perforacja przez nierówności oraz na krawędziach,
  –  niezwiązane („głuche”) warstwy,
  –  spękania oraz wolne przestrzenie (np. spoiny);
• zagrożenia związane z wadami materiałów:
  –  wady produkcyjne,
  –  zmiana właściwości materiału po zastosowaniu;
• zagrożenia związane z aplikacją:
  –  niewystarczająca (zbyt cienka) warstwa uszczelnienia,
  –  defekty na zakładkach materiałów rolowych (pap i membran),
  –  nieprawidłowe połączenia poszczególnych rodzajów hydroizolacji;
• zagrożenia związane z użytkowaniem:
  –  uszkodzenia mechaniczne,
  –  starzenie i zużycie.

Przykładem dobrej praktyki mającej na celu minimalizację ryzyka jest ogólnie przyjęta w budownictwie zasada, aby materiały uszczelniające nakładane w postaci płynnej (szczególnie te o niewielkiej – mierzonej w milimetrach – grubości warstw) aplikować zawsze w minimum dwóch warstwach (przejściach roboczych). Zabieg ten nie ma na celu osiągnięcia określonej minimalnej grubości warstwy, ale właśnie minimalizację ryzyka wystąpienia nieszczelności spowodowanych losowo rozmieszczonymi defektami. Już bardzo mała (często nawet trudna do zaobserwowania) nieciągłość warstwy uszczelniającej powoduje, że hydroizolacja traci swoją funkcję.

Jeśli natomiast dwie warstwy materiału zostaną nałożone lub sklejone ze sobą na całej powierzchni, prawdopodobieństwo, że losowo rozmieszczone wady w poszczególnych warstwach dokładnie się na siebie nałożą, jest praktycznie zerowe (rys. 13).

Należy ponadto podkreślić, że wymagana grubość warstwy uszczelniania niekoniecznie wynika z oczekiwanej wodoszczelności – istotne jest również spełnienie wymogu mostkowania rys (ta cecha materiału jest silnie związana z grubością warstwy) [13].
Dzięki dążeniu do minimalizacji ryzyka wystąpienia uszkodzeń hydroizolacja budynków staje się do pewnego stopnia „wybaczająca” i dlatego może być z sukcesem stosowana również w nieidealnej rzeczywistości budowlanej [13].

Literatura

1. W. Płoński, „Problemy wilgoci w przegrodach budowlanych”, Arkady, Warszawa 1968.
2. E. Cziesielski, „Aufgabe von Bauwerksabdichtungen” [w:] E. Cziesielski (red.), „Lufsky Bauwerksabdichtung“, Teubner, Wiesbaden 2006, pp. 1–3.
3. R. Wójcik, „Ochrona budynków przed wilgocią i wodą gruntową” [w:] P. Klemm (red.), „Budownictwo ogólne, t. 2. Fizyka budowli”, Arkady, Warszawa 2005, s. 913–981.
4. D. Bajno, A. Rawska-Skotniczny, „Wybrane zagadnienia dotyczące zabezpieczeń podziemnych części istniejących budynków przed wilgocią”, „IZOLACJE” 7/8/2007, s. 34–38.
5. E. Cziesielski, „Beanspruchung der Bauwerke durch Wasser” [w:] E. Cziesielski (red.), „Lufsky Bauwerksabdichtung“, Teubner, Wiesbaden 2006, pp. 11–26.
6. G. Barczyk, „Wody podziemne w środowisku przyrodniczym” [w:] A. Macioszczyk (red.), „Podstawy hydrogeologii stosowanej”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, s. 17–38.
7. Z. Wiłun, „Zarys geotechniki”, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 2000.
8. Z. Rojek, A. Gudaj, „Wykonywanie izolacji przeciwwodnych”, Arkady, Warszawa 1980.
9. B. Francke, „Nowoczesne hydroizolacje budynków. Zeszyt 1. Zabezpieczenia wodochronne części podziemnych budynków”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2021.
10. M. Wysocka, Z. Szypcio, D. Tymosiak, „Prędkość wznoszenia kapilarnego w gruntach niespoistych”, „Budownictwo i inżynieria środowiska” 4/2013, s. 167–172.
11. Z. Glazer, „Mechanika gruntów”, Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa 1977.
12. D. Janica, „Badania hydrogeologiczne i opracowanie ich wyników” [w:] A. Macioszczyk (red.), „Podstawy hydrogeologii stosowanej”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, s. 192–217.
13. R. Oswald, „Grundlagen der Bauwerksabdichtung” [w:] H. Venzmer (red.), „Feuchte und Altbausanierung“, 20. Hanseatische Sanierungstage vom 5. bis 7. November 2009 im Ostseebad Heringsdorf/Usedom, Beuth Verlag GmbH, Berlin – Wien – Zürich 2009, pp. 95–116.