Energooszczędne budynki – idea, projektowanie, materiały, technologie, instalacje…

Nowelizacja rozporządzenia dotyczącego warunków technicznych znana jest już od dosyć długiego czasu. Nowe przepisy nie powinny raczej powodować rewolucji w projektowaniu i budowie budynków. Zmiany następują bowiem ewolucyjnie, do których od lat się przygotowujemy. Już od jakiegoś czasu powstają budynki o bardzo ciepłych przegrodach i wyrafinowanych instalacjach. Niektóre z nich już teraz spełniają wymagania, które wejdą w życie na początku 2021 roku.

Mimo to jest jeszcze wiele do zrobienia, aby budynki były faktycznie budynkami o bardzo niskim zużyciu energii. Ważna jest przy tym edukacja, aby wszyscy uczestnicy procesu budowlanego wiedzieli, że jakość tych budynków i rzeczywiste niskie zużycie energii jest wypadkową wielu elementów i działań, które trzeba wziąć pod uwagę zarówno w trakcie projektowania, jak i budowy. Budynek o niskim zapotrzebowaniu na energię to nie budynek, który tę właściwość ma wpisaną w projektowanej charakterystyce energetycznej, ale taki, który faktycznie zużywa niewiele energii, a jego pozostałe koszty eksploatacyjne niezwiązane stricte ze zużyciem energii oraz koszty związane z utrzymaniem urządzeń do jego funkcjonowania są niskie.

Zdaniem Eksperta

Energooszczędne budynki nie powinny formą nawiązywać do budynków rezydencjonalnych o dosyć skomplikowanych kształtach i rozłożystych bryłach. Chociaż Polska jest dosyć specyficznym krajem pod tym względem. Nie ma bowiem takiego kraju, w którym jest tak wiele projektów np. katalogowych. W większości widać, że przeważają budynki skomplikowane. Każdy ma indywidualne cechy. To powoduje, że nawet projekty typowe mają po kilka wersji. Ma to niestety wpływ na dosyć luźne podejście do ładu urbanistycznego.

W Europie Zachodniej jest to bardziej zunifikowane i jest to zaleta, ponieważ budynki mają proste bryły, a funkcjonalność jest na wysokim poziomie. Na tym właśnie polega budowanie zoptymalizowane. Zoptymalizowanie wcale nie oznacza brzydkie i pozbawione indywidualizmu domy. Oczywiście dotyczy to budynków jednorodzinnych, a nie rezydencji.

Rezydencje to zupełnie inna kwestia i inny rodzaj budownictwa. Być może tak duży indywidualizm i podejście do budowy domów jednorodzinnych w Polsce spowodowany jest tym, że każdy inwestor pragnie, aby jego dom był jego rezydencją.

Jakie aspekty projektowe są istotne przy tworzeniu tego rodzaju budynków?

Aspekty projektowe

Budynek jest dosyć skomplikowanym obiektem. Architektonicznie łączy w sobie formę, funkcję, powinien być również dopasowany do otoczenia. Ważne jak jest zbudowany, czyli istotna jest jego tkanka budowlana – w kontekście energooszczędności zwłaszcza zewnętrzna, która chroni budynek przed stratami ciepła oraz przegrzaniem. Krwioobiegiem są jego zaawansowane instalacje. To wszystko powinno ze sobą współgrać i być do siebie dopasowane, aby jego eksploatacja nie była kwestią przypadku, ale precyzyjnie przewidziana i zaplanowana. Powinno się zatem uwzględniać nie tylko techniczne wymagania i aspekty, ale też dopasować budynek oraz jego elementy do stylu życia mieszkańców, uwzględniać ich oczekiwania oraz racjonalne możliwości obniżenia kosztów budowy, a także kosztów eksploatacyjnych i obciążenia środowiska. Dopiero w przypadku takiej optymalizacji można twierdzić, że budynek, który powstanie, będzie nie tylko zużywał bardzo mało energii, ale też będzie się wpisywał w zasady zrównoważonego rozwoju. Dlatego przy projektowaniu energoosz­czędnego domu ważne jest kompleksowe podejście. Istotne jest zoptymalizowanie wszystkich jego elementów w kontekście możliwie niskiego zużycia energii.

O zużyciu energii zaś decyduje wiele jego elementów. Zespół projektowy powinien rozważyć usytuowanie domu i orientację względem stron świata, zoptymalizowaną bryłę – dopasowaną do zapisów miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub warunków zabudowy, do programu funkcjonalnego oraz sformatowania stref w budynku w kontekście ich wpływu na niskie zużycie energii (strefy buforowe, część techniczna, część ­miesz­kalna).

Niemniej ważne jest również zaprojektowanie wszelkiego rodzaju rozwiązań pozyskujących energię oraz zmniejszających obciążenie środowiska, np. gospodarką odpadami (np. fotowoltaika, pompa ciepła, rekuperacja, instalacja solarna, odzysk wody szarej, instalacja zbierania wody deszczowej itd.). Oczywiste jest również zastosowanie najlepszych rozwiązań technicznych dotyczących „skorupy”, czyli wszystkich przegród zewnętrznych budynku w kontekście zabezpieczenia go przed stratami ciepła oraz przegrzewaniem się. Jest zatem wiele kwestii, które należy uwzględnić, projektując taki budynek i przyjąć optymalne rozwiązania.

Elementy budynku oraz jego pochodne, które mają wpływ na zużycie energii, to:

• bryła budynku,
• zorientowanie względem stron świata,
• strefy buforowe,
• materiały i technologie,
• alternatywne rozwiązania instalacji (źródło energii, odzysk ciepła, pozyskanie energii).

Nieuwzględnienie któregoś z nich w zasadzie skutkuje tym, że taki rodzaj budynku można uznać za quasi-energooszczędny, ale skoro nie będzie on uwzględniał wszystkich istotnych aspektów, to nie będzie to rozwiązanie zoptymalizowane.

Bryła budynku

Jest wiele obiektów, które przyjmuje się, że są budynkami energooszczędnymi, ale które mają dosyć skomplikowaną formę. A to w zasadzie od formy i funkcji powinno się zacząć projektowanie. To jedne z podstawowych elementów, które mają wpływ na energooszczędność budynków.

Najbardziej korzystną bryłą w kontekście energooszczędności jest bryła, w której zam­knięta jest największa objętość przy najmniejszej powierzchni, która ją ogranicza. Ze wszystkich brył o jednakowej objętości najbardziej optymalnym kształtem jest kula, ponieważ ma najmniejsze pole powierzchni, tym samym spośród brył o jednakowym polu powierzchni ma największą objętość. W przypadku budynku nie jest to oczywiście możliwe, ale biorąc pod uwagę różne aspekty i możliwości racjonalnego budowania, taką optymalną bryłą mogłaby być półkula. Co prawda zdarzają się budynki o takiej formie, jak chociażby dom igloo architekta Witolda Lipińskiego we Wrocławiu, ale jest to raczej rzadkość i ciekawostka architektoniczna.

Biorąc pod uwagę styl budowania, zorganizowanie przestrzeni wewnątrz budynku, w którym najprościej jest usytuować ściany prostopadle i równolegle względem siebie, to najbardziej korzystną bryłą jest sześcian, czyli kostka. Oczywiście można optymalizować kształty, ale ponieważ budynek powinien być dostosowany do warunków atmosferycznych, w których będzie wznoszony, to najprościej rzecz ujmując, musi mieć dach, najlepiej gdy jest to dach skośny lub stropodach, oraz prostopadle i równolegle usytuowane ściany. Niemniej jednak przy budynkach energooszczędnych zaleca się, aby forma była jak najbardziej zwarta, bez zbędnych wyłomów oraz skomplikowanych kształtów zwiększających jego pole powierzchni przegród zewnętrznych. To właśnie przegrody zewnętrzne, czyli ściany, okna, dach, podłoga na gruncie (ewentualnie płyta fundamentowa) są elementami stykającymi się ze środowiskiem zewnętrznym. Czyli są to emitery energii cieplnej, wpływające na jej straty w budynku. Optymalnie jest więc, gdy wszystkie te przegrody zewnętrzne mają najmniejszą powierzchnię.

Zorientowanie względem stron świata

Usytuowanie na działce i zorientowanie budynku względem stron świata ma wpływ, zwłaszcza jeśli elementy działki oraz otoczenia nie osłaniają go. Jeśli takich nie ma, to ważne jest, aby usytuować budynek w taki sposób, aby pomieszczenia wymagające większych nakładów energii niezbędnej do ich ogrzewania zlokalizowane były od południa i południowego zachodu. To samo dotyczy sytuowania okien i innych przegród przeszklonych. Dzięki temu naturalne ciepło, którego źródłem jest słońce, będzie w ciągu dnia nagrzewało te pomieszczenia, które są najintensywniej użytkowane. Oznacza to, że strefa dzienna: salon, pokoje dzienne, pokoje dziecięce powinny być usytuowane od strony południowej lub południowo-zachodniej. Od strony północnej i północno-wschodniej powinno się sytuować pomieszczenia techniczne, WC, ciągi komunikacyjne, wejście do budynku czy garaż.

Bardzo ważne jest też doświetlenie światłem naturalnym pomieszczeń przeznaczonych na stały pobyt ludzi. Od tego bowiem w dużej mierze zależy również komfort ich użytkowania. Jeśli natomiast przeszklenia są duże, to wymagają elementów zasłaniających, aby latem zacieniać, a zimą i nocą chronić pomieszczenia przed ucieczką ­ciepła.

Strefy buforowe

Strefy buforowe to elementy, które są związane z zaplanowaniem funkcjonalnym budynku oraz zorientowaniem go na działce. Chodzi o to, aby pomieszczenia, które ze względu na niższe temperatury użytkowe, sytuować od strony największego oddziaływania niekorzystnych warunków atmosferycznych. Czyli wszystkie te pomieszczenia, które nie są ogrzewane, lub temperatury użytkowe mogą być w nich niższe niż w tych przeznaczonych na stały pobyt ludzi, a więc pomieszczenia techniczne, wszelkiego rodzaju schowki, ciągi komunikacyjne czy garaż należy lokować od strony północnej lub północno-wschodniej. Stanowią one niejako bufor dla pomieszczeń mieszkalnych oraz intensywnie użytkowanych. W ten sposób tworzy się strefy-bufory i niweluje niekorzystne oddziaływanie środowiska czy stron świata na budynek.

Strefy buforowe można też tworzyć poza budynkiem. Tego typu elementy to na przykład roślinność. Sadząc niektóre gatunki roślin od strony południowej i południowo-zachodniej, chronimy pomieszczenia przed przegrzewaniem się latem. Taką rośliną jest m.in. winorośl.

Latem duże liście stanowią naturalne zacienienie i tym samym ograniczają przegrzewanie się pomieszczeń, natomiast zimą, gdy nie ma liści, nie zasłaniają światła słonecznego, którego od późnej jesieni do wczesnej wiosny jest niewiele. Jest to najtańszy sposób na ograniczenie przegrzewania się pomieszczeń. Co prawda przy bardzo dobrych parametrach izolacyjności cieplnej przegród, ograniczeń przezierności oraz innych elementach zacieniających, takie działania, jak stworzenie strefy buforowej z roślinności, nie mają już dużego znaczenia, to jednak i tak jest to rozwiązanie efektywne, bo przecież koszty takich działań są znikome.

Materiały na energooszczędny dom

Jeśli chodzi o materiały, z których budynek energooszczędny powinien być zbudowany, to obecnie stosowane w budownictwie materiały budowlane i technologie umożliwiają osiągnięcie takiego efektu. Wymagane od 2021 r. współczynniki przenikania ciepła dla przegród można łatwo osiągnąć dla ścian, dachów czy strefy przyziemia. Dla stolarki okiennej również, chociaż jest to już technicznie zaawansowana i wyrafinowana stolarka (zwłaszcza jeśli chodzi o okna ­połaciowe).

Jak powiesić telewizor na ścianie? >>

Ściany mogą być jednowarstwowe, jednowarstwowe z ociepleniem, szczelinowe (trójwarstwowe). Jeśli chodzi o dachy, to jest pełna dowolność zastosowania pokrycia, bo i tak dachy są przegrodami wielowarstwowymi. Chociaż optymalnym rozwiązaniem są dachy zielone. Mają one bowiem większą bezwładność cieplną i poprawiają retencję wody oraz zwiększają powierzchnię biologicznie czynną.

Co do posadowienia, to są to elementy zabezpieczone odpowiedniej grubości warstwą termoizolacji. Chociaż równie istotne jak izolacyjność cieplna jest zachowanie szczelności budynku. Ale to już bardziej skomplikowana kwestia. Niemniej jednak oznacza to, że struktury budynku powinny być wykonane w sposób precyzyjny. Bez przypadkowości w doborze materiałów i rozwiązań. Dlatego najlepsze rozwiązania to rozwiązania systemowe, w których nie ma słabych miejsc, czyli mostków termicznych, nieszczelności itp. I warto o tym pamiętać, dobierając materiały do budowy domu.

Instalacje w energooszczędnym domu – wentylacja

Budynki energooszczędne są naszpikowane bardzo wyrafinowanymi instalacjami. Chociaż już ich struktura znacząco wpływa na wysoką energooszczędność, to jednak wentylacja odgrywa decydującą rolę. Wentylowanie pomieszczeń powinno przebiegać w sposób kontrolowany, dlatego w tym celu stosuje się wentylację mechaniczną. Najlepiej, jeśli będzie to dodatkowo wentylacja z odzyskiem ciepła. Stosuje się specjalne systemy z wymiennikiem ciepła. W ten sposób kompaktowa jednostka wentylacyjna może działać jako wentylacja, ogrzewanie, a latem również jako chłodzenie. Chociaż trzeba mieć na uwadze to, że taka wentylacja zużywa energię, bo musi pracować cały czas. Trzeba też o nią dbać, dokonując przeglądów lub ewentualnych napraw. Natomiast instalacje wentylacyjne wymagają co jakiś czas czyszczenia.

Instalacje grzewcze

Budynki o bardzo niskim zapotrzebowaniu na energię zaopatrywane są najczęściej w niskotempertaurowe źródła ogrzewania. Nie potrzeba do nich urządzeń o zbyt dużej mocy do ogrzewania oraz do wytwarzania ciepłej wody użytkowej. Stosowane są najczęściej niewielkie kondensacyjne kotły gazowe, ogrzewanie elektryczne lub pompy ciepła, które łączą funkcję wentylacji z odzyskiem ciepła, ogrzewaniem, przygotowaniem i magazynowaniem ciepłej wody w jednym urządzeniu, lub piec na pelet drzewny. Możliwe jest również podłączenie do lokalnej sieci ciepłowniczej. I tutaj, jak w przypadku wentylacji, trzeba wziąć pod uwagę ich zaopatrzenie w energię oraz koszty eksploatacyjne, czyli przeglądy, naprawy lub ewentualnie ­wymianę.

Alternatywne instalacje

Nowoczesne budynki również wytwarzają energię i ciepło. Dlatego nieodzownym rozwiązaniem uwzględnianym w ich bilansie energetycznym są instalacje fotowoltaiczne oraz solarne, służące podgrzaniu wody użytkowej. Sercem takiej instalacji, która powinna być zaprojektowana na wymiar, jest magazyn buforowy, czasem nazywany także magazynem solarnym. Odbiera on ciepło z różnych generatorów i łączy je za pomocą obwodów grzewczych lub systemu wentylacji.

Projektowanie interdyscyplinarne

Nowo projektowane i budowane domy spełniają już wymagania, które dopiero wejdą w życie. Niemniej jednak dotyczy to najczęściej tzw. rozwiązań standardowych. Jeśli natomiast ma być zaprojektowany budynek energooszczędny na potrzeby konkretnego inwestora, to proces ten będzie wymagał współpracy projektantów z różnych branż. Budynki energooszczędne, w których powinno być wszystko zoptymalizowane pod względem zużycia i odzysku energii, zastosowania rozwiązań alternatywnych, wymagają bowiem diametralnie innego podejścia. Projektować go powinny więc zespoły projektowe. Proces tworzenia projektu powinien być mariażem współpracy: architekta, konstruktora, projektantów branżowych wszystkich instalacji. Tworzenie projektu budynku powinno być jak tworzenie… samochodu. Budynek ma bowiem nie tylko sprawnie funkcjonować, być trwały, ale również ładny, wygodny i energooszczędny. Powinien też być trwały i energooszczędny w budowie, możliwy do wybudowania z dostępnych materiałów i technologii. Współpraca projektowa jest oczywista i jest to wymóg podstawowy przy tworzeniu budynków energooszczędnych.

Czy Twoim zdaniem warto zainwestować w dom energooszczędny? Podziel się przemyśleniami w komentarzu!